خورشید بر نیزه

پدیدآورنده: محمدرضاهفت تنانیان ،

در کتاب کشف الغمه در تفسیر آیه(فتلقی آدم من ربه کلمات فتاب‏علیه انه هوالتواب الرحیم)(سپس آدم از پروردگارش کلماتی را دریافت کرد و توبه کرد; آری‏او است که توبه پذیرمهربان است.)چنین آمده است که: حضرت آدم درساق عرش نام مبارک خاتم النبیین و ائمه(علیهم السلام)را نوشته‏دید و به تلقین جبرئیل(ع)، خداوند را به آن نامها خواند; چون‏اسم حسین را به زبان آورد، دلش شکست و اشکش روان شد و گفت: جبرئیل، این چه کسی است که چون نامش را می‏برم، چنین ناراحت وگریان می‏شوم؟!

جبرئیل گفت: این فرزند گرامی ات را مصیبتی می‏رسد که تمام‏مصایب دنیا در برابر آن اندک است. حضرت آدم شرح آن را خواست. جبرئیل گفت: او را وقتی سخت تشنه و تنها وغریب و بی یار ویاور است، می‏کشند. کاش او را در آن حالت می‏دیدی که می‏گوید: وای از تشنگی، وای‏از کمی یاور! این استغاثه را کسی جز با شیمشیر جواب نمی‏گوید.

سرمطهرش را مانند گوسفندان می‏برند و با سرهای اصحابش به شهرهامی‏برند و زنانش را چون اسیران از شهری به شهری دیگر می‏گردانند،ای آدم! در علم ازلی خداوند این گونه است. جبرئیل این را گفت وشروع به گریه کرد. آدم هم گریست.

فرهادمیرزا می‏نویسد: عروه بن زبیر گفت: «چون عثمان بن عفان، ابوذر غفاری را از مدینه تبعید کرد وبه ربذه فرستاد، علی(ع)و امام حسن و امام حسین(علیهماالسلام)ویکی، دوتن از خواص اصحاب او را مشایعت کردند و وداع و دلداری‏گفتند که: ای اباذر، شادباش که محنت در رضای خدا بسی اندک است. ابوذر گفت: آری; این خود آسان باشد و لیکن بگویید شما را حال‏چگونه باشد در آن وقتی که حسین بن علی(ع)را بکشند و سرش را ازبدنش جدا کنند؟ و به خدا قسم که در اسلام کشته‏ای از این عظیم‏ترنیست.

ابی‏الموید الموفق از خوارزمی چنین نقل می‏کند: چون حسین دوساله شد، پیامبر(ص) به سفر رفت. در بین راه، ایستاد و استرجاع‏کرد و اشک از چشمانش سرازیر شد. پرسیدند: چرا گریه می‏کنی؟ فرمود: جبرئیل الان از زمین کنارفرات که به آن کربلا می‏گویند. به من خبر داد که فرزندم حسین‏پسر فاطمه در آن کشته می‏شود. پرسیدند: چه کسی او را می‏کشد؟ فرمود: مردی به نام یزید که خدا او رامبارک نکند.; گویا جایگاه و مدفن حسین را در کربلا می‏بینم که‏سرش هدیه برده می‏شود.

وقتی امام به کربلا می‏آید، با زهیربن قین ملاقات می‏کند. به اومی‏گوید: احدبن قیس سرم را به امید عطا برای یزید خواهد برد; ولی یزید چیزی به او نمی‏دهد.

در ناسخ التواریخ به نقل از خصال چنین آمده است: امام‏رضا(ع)فرمود: از طرف خداوند تبارک و تعالی خطاب آمد که: ای‏ابراهیم! از آنچه که من آفریدم، در نزد تو محبوبتر کیست؟

عرض کرد: از آنچه که آفریدی، محبوبتر نزد من حبیب تو محمداست.

خطاب آمد: او را بیشتر دوست داری یا خودت را؟

فرمود: او را از نفس خود بیشتر دوست دارم.

خطاب آمد: فرزند خود را عزیزتر داری یا فرزند او را؟

فرمود: فرزند او را.

خطاب آمد: قتل فرزند او با ظلم به دست دشمنان او قلب تو رابیشتر به درد می‏آورد یا قتل فرزندت به دست‏خودت در طاعت من؟

عرض کرد: قتل فرزند او به دست دشمنان او برمن دردناکتر است.

خطاب آمد: ای ابراهیم، همانا طایفه‏ای گمان می‏کنند از امت‏محمدند، ولی فرزندش حسین را به ستم مانند گوسفند می‏کشند وسزاوار خشم من می‏گردند. پس دل ابراهیم به درد آمد و گریست.

ریان بن شبیب می‏گوید: روز اول ماه محرم، خدمت امام‏رضا(ع)رسیدم. حضرت فرمود: ای پسر شبیب!... محرم همان ماهی است که مردم جاهلیت درگذشته‏به احترام آن ستم و کشتار را ممنوع کرده بودند. این امت نه‏احترام ماه محرم را نگه داشتند و نه احترام پیامبر(ص)را. دراین ماه، فرزندان او را کشتند و زنان حرمش را اسیر و اموالش‏راچپاول کردند. خدا هرگز این گناه آنها را نمی‏آمرزد. ای پسرشبیب! اگر خواستی برای چیزی گریه کنی، برای حسین بن علی(ع)گریه کن که اورا چون گوسفند سربریدند.

شیخ جعفربن قولویه چنین روایت کرده است: در آسمانها ملکی نماند که خدمت رسول خدا(ص)نیاید و آن حضرت‏را در مصیبت فرزندش حسین(ع)تعزیت نگوید. آن حضرت را خبردادنداز ثوابی که خداوند در برابر شهادت به او کرامت فرموده است; وهریک برای حضرت از تربت آن مظلوم آوردند; و هریک که می‏آمد،حضرت می‏فرمود: خداوندا، مخذول گردان هرکه او را یاری نکند وبکش هرکه او را بکشد و ذبح کن هرکه او را ذبح کند و آنها را به‏هدفشان نرسان.

حضرت امام باقر(ع)فرمود: چون حضرت امام حسین(ع)در کودکی نزدپیامبر(ص) می‏آمد، آن حضرت به علی(ع) می‏فرمود: یاعلی! او را برای‏من نگاه دار. پس او را می‏گرفت و زیر گلویش را می‏بوسید ومی‏گریست. روزی آن مظلوم پرسید: پدر! چرا گریه می‏کنی؟ حضرت‏فرمود: چرانگریم در حالی که جای شمشیر دشمنان را می‏بوسم.

وقتی امام حسین(ع)خواست از مدینه سمت مکه حرکت کند، کنار قبرجدش رسول خدا(ص)شتافت، بسار گریست و گفت: پدر و مادرم به فدایت‏یا رسول الله! با ناراحتی از نزدت می‏روم; چون نمی‏خواهم با یزیدشرابخور بیعت کنم. با کراهت از نزدت می‏روم و به تو سلام‏می‏رسانم.

در این موقع، خواب وی را در ربود، در خواب رسول خدا(ص)را دیدکه او را به سینه چسبانده، بین دو چشمش را می‏بوسد. پیامبر(ص)فرمود: حبیب من، ای حسین، گویا تو را می‏بینم که درخونت‏شناوری و در سرزمین کربلا ذبح شده‏ای...

وقتی امام حسین(ع)اراده فرمود از مدینه به مکه حرکت کند، ام‏سلمه، همسر پیامبر(ص)، خدمت وی آمد و عرض کرد: با حرکت‏خود به‏سوی عراق، مرا غمناک نکن; زیرا از جدت رسول خدا(ص)شنیدم که‏می‏فرمود: فرزندم حسین در خاک عراق در محلی به نام کربلا کشته‏خواهد شد. امام فرمود: ای مادر! خود بهتر از تو می‏دانم که به‏ستم کشته می‏شوم و سر از پیکرم جدا خواهد شد...

سرامام(ع)از قفا بریده شد

یکی از ستمهایی که به امام حسین(ع)شد، این است که سرامام رااز قفا بریدند. وقتی جنگ تمام شد، اسرا را از میان شهدا بردند. همین که زینب(س)به جسد امام حسین(ع)رسید، فرمود: وامحمداه! این‏حسین است که در خون غوطه ور است، اعضایش قطع شده، سرش را ازقفا بریده‏اند و عمامه و ردایش را از بدنش در آورده‏اند.

وقتی امام حسین(ع)کشته شد، ام کلثوم(س)دستهایش را روی سرش‏گذاشت و فریاد زد: وامحمداه! واجعفراه! واحمزتاه! واحسناه! این حسین است که درکربلا در خون غوطه ور است; سرش را از قفابریده‏اندو عمامه و ردااز تنش گرفته‏اند.

وقتی امام زین العابدین(ع)در شام شروع به خطبه می‏کند چنین‏می‏فرماید: من پسر کسی هستم که او را تشنه کشتند. من پسر کسی‏هستم که به ستم کشته شد. من پسر کسی هستم که سرش را از قفابریدند. من پسرکسی هستم که او را تشنه کشتند. من پسرکسی هستم‏که در کربلا افتاده است. من پسر کسی هستم که عمامه و ردا ازبدنش افکنده‏اند.

سرمطهر امام(ع)در کربلا

در اینجا به بررسی جراحاتی که در کربلا به وسیله‏ی لشکر دشمن‏به سر شریف امام(ع)وارد شده، می‏پردازیم. در کربلا به سر مطهرامام(ع)ضربه‏های مختلفی وارد شد. گاه باسنگ به سر امام زدند،زمانی با تیر و گاهی با شمشیر. حضرت در مجموع 72 جراحت را تحمل‏کرد. سپس ایستاد تا کمی استراحت کند. در این حال، سنگی به‏پیشانی امام اصابت کرد. خواست‏خون را با لباس پاک کند که تیری‏مسموم و سه شعبه بر قلبش نشست. امام(ع)فرمود: بسم الله و بالله‏و علی مله‏رسول الله.

بعد از مدتی، شمر فریاد زد: او را بکشید. لذا از هرطرف به‏امام حمله کردند. امام تیری که به گلویش نشسته بود، برون آورد،دودستش را پراز خون کرد. سر و صورت خود را با خون رنگین ساخت وفرمود: می‏خواهم این گونه خدارا ملاقات کنم.

آنگاه شمر فریاد زد: برای چه ایستاده‏اید و انتظار می‏کشید؟ چرا کار حسین را تمام نمی‏کنید؟ پس همگی ازهرسو برآن حضرت حمله‏کردند. حصین بن نمیر تیری بردهان مبارک امام(ع)زد. ابوایوب‏غنوی تیری برحلقوم شریفش زد و زرعه‏بن شریک کف دست چپش را قطع‏کرد. ظالمی دیگر به دوش امام(ع)زخمی زد. حضرت به روی افتاد وضعف بر او غلبه کرد. سنان ملعون نیزه بر گلوی مبارکش زد وبیرون آورد. آنگاه در استخوانهای سینه‏اش فرو برد و بعد تیری برنحر شریف آن حضرت زد.

مجلسی می‏گوید: ابوالحتوف تیری به طرف امام انداخت. آن تیر برپیشانی نورانی امام رسید. امام تیر را از پیشانی‏اش بیرون کشیدو خون بر صورت و محاسن امام روان شد.

بعد از آنکه ناتوانی برحضرت غلبه کرد، هرکه به او نزدیک‏می‏شد، از بیم یا شرم کناره می‏گرفت. سرانجام مردی از قبیله کنده که نامش مالک بن یسر بود. به‏طرف آن حضرت روان شد. به وی ناسزا و دشنام گفت و با شمشیرضربه‏ای برسرمبارکش زد. کلاه امام شکافته شد، شمشیر به سر رسید وخون کلاه را پرکرد. حضرت در باره او چنین نفرین کرد: با این دست غذا نخوری و آب‏نیاشامی و خداوند تو را با ستمگران محشور کند. پس کلاه پرخون رااز سرمبارک انداخت، دستمالی طلب کرد، زخم سر را با آن بست وکلاه دیگری برسرگذاشت و عمامه را روی آن بست.

بریدن سرامام(ع)

وقتی از همه طرف به امام حمله کردند و او ناتوان روی زمین‏افتاد، عمربن‏سعد به اصحابش گفت: برویدو سر از بدنش جدا کنید وراحتش سازید. در این موقع، سنان و شمربن ذی الجوشن با جمعی ازشامیان آمدند، بالای سراو ایستادند و به یکدیگر گفتند: منتظر چه‏هستید؟ این مرد را راحت کنید.

در این موقع، چهل تن مبادرت کردند که سرامام حسین(ع)را جداکنند. عمربن سعد می‏گفت: وای برشما، عجله کنید. اولین کسی که‏مبادرت کرد، شیث‏بن ربعی بود. او با شمشیر نزد امام(ع)رفت‏تاسرش را جدا کند. وقتی امام حسین(ع)با گوشه چشم به او نگریست، شیث‏شمشیر راانداخت و در حالی که این جمله‏ها را برزبان می‏راند، فرار کرد. «وای برتو عمربن سعد، می‏خواهی خود را از کشتن حسین تبرئه‏کنی ومن خونش را بریزم.» بعد سنان بن انس نخعی به طرف امام(ع)حرکت کرد و به شیث‏بن‏ربعی گفت: مادرت به عزایت‏بنشیند، چرا حسین رانکشتی؟ شیث گفت: وقتی که به طرف حسین رفتم، چشمانش را باز کرد. دیدم‏مثل رسول خدا است; شرم کردم شبیه رسول خدا را بکشم. سنان گفت: وای برتو، شمشیر را به من بده، من به کشتن اوسزاوارترم. شمشیر را گرفت و بالای سرامام حسین(ع)رفت. امام(ع) نگاهی به او کرد. سنان لرزید، شمشیر از دستش افتاد وفرار کرد. شمر آمد و گفت: مادرت به عزایت‏بنشیند، چرا او رانکشتی؟

گفت: چون حسین چشمانش را بازکرد، به یاد شجاعت پدرش افتادم وفرار کردم.

شمر گفت:ترسویی، شمشیر را به من ده. به خدا قسم، هیچ کس ازمن به خون حسین سزاوارتر نیست. او را می‏کشم چه شبیه مصطفی‏باشد، چه شبیه مرتضی.

شمشیر را گرفت، بالای سینه امام نشست و به حضرت نگریست و گفت: خیال نمی‏کنم بدانی چه کسی به سراغت آمده. امام چشم باز کرد و او را دید. شمرگفت: من از آن مردم نیستم‏که از قتل تو صرف نظر کنم.

امام فرمود: کیستی که به جایگاهی چنین بلند گام نهاده وبربوسه‏گاه رسول خدا جای گرفته‏ای؟

شمر روی سینه حضرت نشسته، محاسن امام را گرفته بود و در پی‏کشتن بود. امام خندید و فرمود: می‏دانی که هستم؟ شمر گفت: خوب‏می‏شناسمت. مادرت فاطمه، پدرت علی مرتضی، جدت محمد مصطفی ودشمنت‏خدای بزرگ است. تو را می‏کشم و هیچ نمی‏هراسم.

امام گفت: توکه حسب و نسب مرا می‏شناسی، چرا مرا می‏کشی؟

شمر گفت: اگر من نکشم، چه کسی از یزید جایزه بگیرد؟

امام(ع)فرمود: جایزه یزید پیش تو محبوبتراست‏یا شفاعت جدم‏رسول خدا(ص)؟

شمر گفت: دانگی از جایزه یزید پیش من از شفاعت تو وجدت‏محبوبتر است.

امام(ع)تشنه بود. شمر گفت: پسر ابوتراب! مگر نمی‏دانی پدرت‏کنار حوض کوثر است و کسانی را که دوست دارد، سیراب می‏کند؟!

صبر کن تا آب از دستش بگیری.

امام فرمود: حالا که می‏خواهی مرا بکشی پس کمی آب به من ده.

شمر گفت: هرگز، حتی قطره‏ای آب نمی‏دهم تا مرگ را بچشی.

امام پرسید: کیستی؟

گفت: شمربن ذی الجوشن.

امام فرمود: دامن زره را از چهره‏ات بردار.

وقتی شمر چهره نمایاند، امام دید دندانهایش مانند دندان خوک‏از دهانش بیرون آمده است.

سپس فرمود: آری، این یک نشانه، راست است. آنگاه فرمود:

سینه‏ات را برهنه کن.

شمر جامه بالازد. سینه‏اش گرفتار پیسی بود.

امام فرمود: راست گفت جدم رسول خدا(ص).

رسول خدا را در خواب دیدم که فرمود: فردا وقت نماز پیش من‏می‏آیی و کشنده‏ات این نشانه‏ها را دارد. آن نشانه‏ها همه در توموجود است.

امام حسین(ع)به شمر فرمود: می‏دانستم کشنده من تو خواهی بود;

زیرا تو پیسی.

در خواب دیدم سگان برمن حمله می‏کردند و در میان سگان، سگ‏ابلق پیسی بود که بیشتر برمن حمله می‏کرد. جدم رسول خدا(ص)نیزچنین خبر داده بود.

درمناقب چنین نقل شده است: وقتی امام به شمر نگریست و دیدپیس است، فرمود:

الله اکبر، الله اکبر، راست گفت‏خدا و رسولش; زیراپیامبر(ص)فرمود: گویا می‏بینم سگی پیس در خون اهل بیتم غوطه‏می‏خورد.

در این موقع، شمر گفت: اکنون که جدت مرا به سگها تشبیه کرده،تو را از قفا سرمی برم.

بعد امام را به صورت خوابانید و رگهای گردنش را برید.

در مقاتل چنین آمده است: وقتی شمر روی سینه شریف امام‏حسین(ع)نشسته بود و محاسن مقدس وی را در دست داشت، دوازده ضربه‏شمشیر به امام زد تا سرش را جدا کرد. وقتی سرامام را می‏برید،می‏گفت: سرت را از بدنت جدا می‏کنم در حالی که می‏دانم که انسان‏بزرگواری، فرزند رسول خدایی و از نظر پدر و مادر بهترین مردمی.

وقتی شمر، هر عضو امام را می‏برید، حضرت می‏فرمود: یاجداه! یامحمداه! یا اباالقاسماه! و یا ابتاه! یا علیاه! یا اماه! یافاطماه! کشته می‏شوم مظلوم و ذبح می‏شوم تشنه، می‏میرم غریبانه.

وقتی شمر سررا برید و روی نیزه قرار داد، تکبیر گفت و لشکردشمن هم سه بار تکبیر گفت. در این موقع، زلزله آمد، دنیا تیره‏شد، از آسمان خون آمد و در آسمان ندا دادند که: به خدا قسم،حسین بن علی را کشتند. به خدا قسم، امام فرزند امام را کشتند.

قاتل و قاطع سر مطهر امام(ع)کیست؟

در بین مورخان در مورد این که سرامام(ع)را چه کسی بریده،اختلاف وجود دارد. این نظرها عبارت است از:

1- مردی گمنام از قبیله مذحج قاتل امام است. البته گفته شده‏روایت این نظر، ضعیف است. این نظر را ابن حجر گفته است.

2- قاتل امام(ع)حصین بن نمیر است. او به امام تیری زد، فرودآمد، سرش را برید و به کمر اسبش بست تا مقرب ابن زیاد گردد.

3- مهاجربن اوس قاتل امام است.

4- مقریزی می‏گوید: عمربن سعد امام را به قتل رساند.

5- خولی بن یزید قاتل امام است.

6- برادر خولی، شبل بن یزید، سرامام را جدا کرد. مورخان‏گفته‏اند: خولی بن یزید خواست‏سرامام را جدا کند; ولی ترسید.

اما برادرش شبل بن یزید سر امام را جدا کرد و به خولی داد.

7- سنان بن انس سر امام را جدا کرد.

صدوق در امالی می‏گوید: سنان از اسب پایین آمد، محاسن حضرت راگرفت، با شمشیر به گلویش می‏زد و می‏گفت: به خدا قسم، من سرت راجدا می‏کنم و می‏دانم که تو زاده رسول خدایی و از نظر پدر و مادربهترین مردمی.

در مقتل ابی‏مخنف هم دارد که سرامام(ع)را سنان برید و به خولی‏داد. بعد کنار چادر عمربن سعد ایستاد و باصدای بلند فریاد زد:

رکابم را پراز طلا و نقره کن که من حسین را کشتم.

طبری می‏گوید: هنگام شهادت امام حسین(ع)هرکه نزدیک‏امام(ع)می‏آمد، سنان دورش می‏کرد، برای آنکه مبادا کسی دیگر سرآن‏جناب را ببرد. سرانجام سرامام را جدا کرد و به خولی سپرد.

8- اکثرمورخان و ارباب مقاتل نظرشان این است که قاتل و قاطع‏سرامام(ع)شمر ملعون است. گروهی معتقدند سنان در کشتن امام(ع)به‏شمر کمک کرده است. جمعی هم سنان و خولی را در کشتن امام یاورشمردانسته‏اند.

تقسیم سرها

وقتی جنگ پایان یافت و همه یاران امام(ع)شهید شدند. ابن سعددستور داد سرهای شهدا را بین قبایل تقسیم کردند تا بدین وسیله‏پیش ابن زیاد منزلتی پیدا کنند.

به قبیله کنده به سرپرستی محمدبن‏اشعث‏سیزده سر، به قبیله‏هوازن که شمر بزرگ آنها بود. دوازده‏سر، به قبیله تمیم هفده‏سر و به قبیله بنواسد شانزده سر دادند. بقیه سرها را هم دیگر افراد بردند; اما قبیله حر اجازه‏ندادند سر حر را جدا کنند.

آخرین لحظات

پس از آنکه حضرت عباس علیه السلام به شهادت رسید، امام حسین علیه السلام غریب و بی یاور شد، و دیگر هیچکس را نیافت که از او یاری کند، صدای گریه و ندبه بانوان حرم و کودکان را می‏شنید، در این هنگام فریاد زد:

«هل من ذاب یذب عن حرم رسول الله؟ ... هل من مغیث‏یرجو الله فی اغاثتنا؟».

سپس بانوان حرم و کودکان وداع کرد و آنها را به سکوت و صبر دعوت نمود، آنگاه فرمود:

«اخیة! ائتینی یثوب عتیق لایرغب فیه احد، اجعله تحت ثیابی لئلا اجرد بعد قتلی‏».

شلوار کوچکی برایش آوردند، فرمود: نه، این جامه کسی است که ذلت و خواری دامنگیرش شده باشد، سپس جامه کهنه دیگری را گرفت و پاره پاره کرد و زیر جامه‏هایش پوشید ... سپس پارچه دیگری طلبید و آن را پاره پاره کرد و پوشید به این منظور که به غارت نبرند. ⁽¹⁾

در این وداع بود که فرمود:

«ناولونی علیا ابنی الطفل حتی اودعه‏».

علی اصغر (یا عبدالله شیرخوار) را به او دادند آنحضرت خواست با او وداع کند که تیر از جانب دشمن آمد و به گلوی او اصابت کرد و او را شهید نمود.

هنگامی که امام حسین علیه السلام تنها ماند و به هر سو نگاه کرد، برای خود یار و یاوری ندید، صدا زد:

«هل من ذاب یذب عن حرم رسول الله ...»

این سخن آنچنان جگر سوز بود، که وقتی بانوان حرم، آن را شنیدند، صدای گریه آنها بلند شد، در این هنگام امام سجاد علیه السلام که سخت بیمار و در بستر بود برخاست و با زحمت از خیمه‏اش بیرون آمد، بقدری ناتوان بود که می‏توانست‏شمشیر خود را حمل کند.

ام کلثوم علیها السلام فریاد زد: به خیمه برگرد.

امام سجاد علیه السلام فرمود:«ای عمه، مرا رها کن تا در رکاب پسر رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم با دشمن بجنگم‏».

امام حسین علیه السلام متوجه شد و فریاد زد: «ای ام کلثوم، او را نگهدار، تا زمین از نسل آل محمد صلی الله علیه و اله و سلم خالی نگردد».

فاضل در بندی در اسرار الشهاده می‏نویسد: امام حسین علیه السلام مانند باز شکاری به طرف امام سجاد علیه السلام آمد و او را به خیمه‏اش برد، و به او فرمود: «پسرم می‏خواهی چه کنی؟».

امام سجاد علیه السلام عرض کرد: «پدر جان، ندای تو رگهای قلبم را برید، و آرامش را از من ربود، خواستم به میدان آیم و جانم را فدایت کنم‏».

امام حسین علیه السلام فرمود: پسرم! تو بیمار هستی و جهاد بر تو واجب و روا نیست، تو حجت و امام بر شیعیان من هستی، تو پدر امامان و سرپرست‏یتیمان و بیوه زنان هستی، تو باید آنها را به مدینه برسانی، و نباید هرگز زمین از حجت و امام از نسل من خالی بماند ...

امام سجاد علیه السلام عرض کرد: «پدر جان آیا من نگاه کنم و تو کشته شوی کاش زنده نبودم، و جانم نثار تو می‏شد ...».

سپس امام حسین علیه السلام با امام سجاد علیه السلام وداع کرد، او را در آغوش گرفت و گردن به گردن او گذاشت و گریه سختی کرد و به این ترتیب با او خداحافظی نمود. ⁽²⁾

سپس فرمود: پسرم به شیعیان من سلام برسان، و به آنها بگو که پدرم غریبانه کشته شد برای مصیبت او ناله کنید، و او به شهادت رسید و برای او گریه کنید».

«یا ولدی بلغ شیعتی عنی السلام فقل لهم ان ابی مات غریبا فاندبوه ومضی شهیدا بابکوه‏». ⁽³⁾

امام حسین علیه السلام نگاهی به قتلگاه کرد دید پیکر بخون طپیده 72 نفر از اصحاب و هیجده نفز از اهلبیتش به زمین افتاده و به شهادت رسیده‏اند، تصمیم قاطع گرفت تا به جنگ با دشمن برود، در این هنگام صدا زد:

«یا سکینه یا فاطمه! یا زینب و یا ام کلثوم علیکن منی السلام فهذا آخر الاجتماع و قد قرب منکن الافتجاع‏».

امام در این حال می‏گریست، زینب علیها السلام عرض کرد: خدا چشمت را نگریاند چرا گریه می‏کنی؟ امام فرمود:

«کیف لا ابکی و عما قلیل تساقون بین العدی‏».

بانوان حرم با شنیدن سخن امام، صدا به گریه بلند کردند و فریاد زدند:

«الوداع الوداع، الفراق الفراق‏».

در این هنگام سکینه نزد پدر آمد و صدا زد:

«یا ابتاه ء استسلمت للموت فالی من اتکل‏».

امام حسین علیه السلام به او فرمود: «ای نور چشم من چگونه کسی که یار و یاور ندارد، تسلیم مرگ نشود، ولی بدان که رحمت و یاری خدا در دنیا و آخرت از شما جدا نگردد، دخترم برقضای الهی صبر کن و شکایت نکن، دنیا محل گذر است ولی آخرت خانه همیشگی است‏».

سکینه گفت: ما را به حرم جدمان (مدینه) بازگردان.

امام فرمود:

«لو ترک القطا لغفا و نام‏».

سکینه گریه کرد، امام حسین علیه السلام سکینه‏اش را به سینه‏اش چسبانید و اشک چشمهای او را پاک کرد و این اشعار را خواند:

سیطول بعدی یا سکینه فاعلمی منک البکاء اذ الحمام دهانی لا تحرقی قلبی بدمعک حسره مادام منی الروح فسی جثمانی فاذا قتلت فانت اولی بالذی تاتینه یا خیره النسوان

امام حسین علیه السلام بانوان را دلداری داد و امر به صبر نمود و فرمود: خداوند شما را از دست دشمنان نجات دهد و عاقبت امر شما را نیکو گرداند، و دشمنان شما را به انواع عذاب مبتلا خواهد کرد، و در عوض این مصائبی که به شما رسیده خداوند چندین برابر از مواهب خود را به شما عنایت می‏فرماید، به زبان چیزی نگوئید که موجب کاهش مقام ارجمند شما گردد ... زینب گریه می‏کرد، امام به او فرمود: آرام باش ای دختر مرتضی، وقت گریه طولانی است.

همین که خواست به عزم میدان، از خیمه بیرون آمد، زینب علیها السلام دامن امام را گرفت و صدا زد:

«مهلا یا اخی، توقف حتی اتزود منک و اودعک وداع مفارق لا تلاقی بعده‏».

فمهلا اخی قبل الممات هنیئه لتبرد منی لوعه و غلیل

حضرت زینب علیها السلام از برادر دل نمی‏کند، به دست و پای برادر افتاد و بوسید، سایر بانوان حرم، آنحضرت را محاصره کرده و دست و پای او را می‏بوسیدند و گریه می‏کردند، امام آنها را آرام کرد و به خیمه برگردانید، سپس خواهرش را به تنهائی طلبید و او را دلداری داد.

«و امر یده علی صدرها و سکنها من الجزع‏».

امام به او فرمود: افرادی که صبر می‏کنند، پاداش بسیار در پیشگاه خدا دارند، صبر کن تا به پاداشهای الهی برسی ...

بعضی نقل کرده‏اند: چون امام حسین علیه السلام چند قدمی از خیمه‏ها دور شد، حضرت زینب علیها السلام از خیمه بیرون آمد و صدا زد: «برادرم لحظه‏ای درنگ کن تا وصیت مادرم فاطمه علیها السلام را نسبت به تو بجا آورم‏».

امام توقف کرد و فرمود: آن وصیت چیست؟

زینب علیها السلام عرض کرد: مادرم به من وصیت فرمود، هنگامی که نور چشمم حسین علیه السلام را روانه میدان برای جنگ با دشمن کردی، عوض من گلوی او را ببوس، آنگاه زینب علیها السلام گلوی برادرش را بوسید و به خیمه بازگشت. ⁽⁴⁾

امام چند قدم دیگر به سوی میدان برداشت، ناگاه صدای ضعیفی از پشت‏سر شنید که کسی می‏گوید: ای پدر اندکی تامل کن، به تو حاجتی دارم.

امام به عقب نگاه کرد دید سکینه با سرعت می‏آید، عنان اسب را کشید و توقف کرد، سکینه به سر رسید و رکاب امام را گرفت و عرض کرد: حاجتم این است که از اسب فرود آئی و مرا در کنار خود بگیری و مرا مانند یتیمان نوازش کنی.

امام پیاده شد و روی خاک نشست و سکینه‏اش را کنار خود گرفت و دست نوازش بر سر او کشید و اشکهایش را پاک کرد، و او را دلداری داد و به خیمه باز گردانید. ⁽⁵⁾

هنگامی که امام حسین علیه السلام مشغول و وداع بود و سکینه و سایر بانوان حرم را دلداری داده و امر به صبر می‏نمود، عمر سعد خطاب به سپاه خود فریاد زد: «وای بر شما تا حسین علیه السلام مشغول وداع است از هر سو به او حمله کنید، سوگند به خدا اگر او از وداع فارغ شود، جانب راست و چپ شما را با حملات خود در هم می‏نوردد»،سپاه به امام حمله کردند و آنحضرت را در کنار خیمه هدف تیرهای خود قرار دادند، بطوری که تیرها بین طنابهای خیمه‏ها می‏افتاد و بعضی از تیرها به بانوان اصابت کرده و لباس آنها را درید و سوراخ نمود، بانوان وحشت زده داخل خیمه شدند، و به امام نگاه می‏کردند ببینند چه می‏کند؟ دیدند مانند شیر خشمگین به دشمن حمله کرد و به هرکه نزدیک شد او را به خاک هلاکت انداخت از هر سو به سوی او تیری آمد و آنحضرت سینه و گلویش را سپر تیرهای دشمن قرار داده بود، سپس به مرکز خود بازگشت و مکرر می‏گفت:

«لا حول و لا قوه الا بالله‏». ⁽⁶⁾

مطلب جانسوز دیگر اینکه: هنگامی که امام پس از وداع خواست‏سوار بر اسب شود، بانوان و کودکان شیون می‏کردند و از هر سو دامن او را گرفتند،«فنادی احبسیهن یا زینب‏».

گرچه حوادث تلخ و جانسوز و غمبار باعث می‏شد که امام حسین علیه السلام بی اختیار گریه می‏کرد و گاهی بسیار شدید و بلند می‏گریست،ولی گریه او جنبه‏های عاطفی و تنفر از دشمن داشت، نه اینکه آمیخته با ذلت باشد، روحیه آنحضرت همیشه نیرومند و قوی بود و گفتار او در برابر دشمن، و حمله‏های شدید او و تسلیم نشدن او تا آخرین نفس و آخرین قطره خون، دلیل روشنی بر صلابت و شجاعت بی‏نظیر آنحضرت است، به عنوان نمونه:

1 - آن بزرگوار صبح عاشورا پس از نماز صبح رو به اصحاب خود کرد و پس از حمد و ثنا فرمود:

«ان الله سبحانه و تعالی قد اذن فی قتلکم فی هذا الیوم فعلیکم بالصبر و القتال‏».

2 - هنگامی که امام حسین علیه السلام و یارانش در کربلا در تنگنای سخت قرار گرفتند و محاصره دشمن لحظه به لحظه تنگتر می‏شد، آنحضرت و جمعی از یارانش آنچنان آرام و بردبار بودند که لحظه به لحظه چهره‏هایشان درخشنده‏تر و اعضایشان قوی‏تر می‏گشت، ولی عده‏ای نیز بودند که رنگ پریده و لرزه بر اندام شدند. بعضی از یاران آنحضرت که رنگ باخته بودند به بعضی دیگر گفتند: به امام حسین علیه السلام بنگرید که چهره‏اش بیانگر آنست که هیچگونه باکی از مرگ ندارد.

امام حسین علیه السلام فرمود:

«صبرا بنی الکرام فما الموت الا قنطره تعبر بکم عن البؤس و الضراء الی الجنان الواسعه، و النعیم الدائمه فایکم یکره ان ینتقل من سجن الی قصر و ما لاعدائکم الا کمن ینتقل من قصر الی سجن و عذاب، ان ابی حدثنی عن رسول الله: ان الدنیا سجن المؤمن و جنة الکافر.

والموت جسر هؤلاء الی جنانهم، وجسر هؤلاء الی جحیمهم، ما کذبت و لا کذبت‏».

امام حسین علیه السلام در روز عاشورا (در یکی از مراحل) برابر سپاه دشمن آمد و بر شمشیر خود تکیه داد و با صدای بلند فرمود:

«انشدکم الله هل تعرفوننی‏».

سپاه پاسخ دادند: «آری تو فرزند پیامبر خدا صلی الله علیه و اله و سلم هستی‏».

امام: شما را به خدا آیا می‏دانید علی بن ابیطالب علیه السلام پدر من است؟

سپاه: آری می‏دانیم.

امام: شما را به خدا آیا می‏دانید خدیجه دختر خویلد نخستین زنی که به اسلام گروید مادر بزرگ من است؟

سپاه: آری می‏دانیم.

امام: شما را به خدا آیا می‏دانید جعفر که در بهشت پرواز می‏کند عموی من است؟

سپاه: آری میدانیم.

امام: شما را به خدا آیا می‏دانید شمشیر که به کمر بسته‏ام، شمشیر پیامبر خدا صلی الله علیه و اله و سلم است؟

سپاه: آری می‏دانیم.

امام: شما را به خدا آیا می‏دانید این عمامه را که بر سرم بسته‏ام، عمامه رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم است؟

سپاه: آری می‏دانیم.

امام: شما را به خدا آیا می‏دانید پدرم علی علیه السلام از میان مسلمین اولین فردی بود که اسلام را پذیرفت، و در علم از همه عالمتر و در صبر و شکیبائی از همه بردبارتر بود، و او ولی و رهبر هر مرد و زن می‏باشد؟

سپاه: آری می‏دانیم.

امام:

فبم تستحلون دمی ...

سپاه: قد علمنا ذلک کله، و نحن غیر تارکیک حتی تذوق الموت عطشا.

در عبارت دیگر آمده: امام حسین علیه السلام خطاب به سپاه دشمن کرده فرمود:

ای مردم! آگاه باشید که دنیا، سرای فانی است و صاحبانش را از حالی به حال دیگر دگرگون می‏سازد. ای گروه مردم! شما قوانین اسلام را می‏شناسید و قرآن را خوانده‏اید و می‏دانید که محمد صلی الله علیه و اله و سلم رسول خدای حسابگر است: در عین حال اکنون ظالمانه برای کشتن فرزند رسولخدا بپا خاسته‏اید.

«معاشر الناس، اما ترون الی ماء الفرات تلوح کانه بطون الحیات، یشربه الیهود و النصاری و الکلاب و الخنازیر و آل الرسول صلی الله علیه و اله وسلم یموتون عطشا».

بعضی نقل کرده‏اند، امام حسین علیه السلام عمر سعد را خواست و به او سه پیشنهاد کرد که یک نوع اتمام حجت بود:

1 - دست از من و اهل بیتم بردار تا به مدینه جدم برگردیم.

2 - اسقنی شربه من الماء لقد نشفت کبدی من الظماء.

3 - اگر دو پیشنهاد قبلی عملی نیست، من یک نفر هستم، بنابراین یک یک از افراد را به جنگ من بفرست.

عمر سعد گفت: اما بازگشت به مدینه و نوشیدن آب، به هیچوجه امکان پذیر نیست، ولی پیشنهاد سوم، خواسته مرد کریم است و پذیرفته می‏شود.

به فرمان عمر سعد چند تن از شجاعان دشمن به میدان تاختند، امام حسین علیه السلام تن به تن با آنها جنگید، ولی همه آنها در برابر شمشیر آتشبار امام به خاک هلاکت افتادند، عمر سعد دریافت که در نبرد تن به تن احدی در برابر امام حسین علیه السلام باقی نمی‏ماند، از این رو نقض عهد کرد و فرمان حمله دستجمعی را صادر نمود. ⁽⁷⁾

از هر سو به امام حمله کردند، امام آنچنان بر آنها هجوم برد که آنها همانند ملخ پراکنده فرار می‏کردند.

مسعودی در اثباه الوصیه می‏نویسد: امام حسین علیه السلام آنچنان جنگید که به روایتی هزار و هشتصد مرد جنگی دشمن را کشت، و بنقل دیگر غیر از مجروهان هزار و نهصد و پنجاه نفر را کشت.

عمر سعد بر قوم خود فریاد برآورد و گفت: وای بر شما آیا می‏دانید با چه کسی می‏جنگید این پسر انزع بطین (یعنی علی علیه السلام که در دو جانب پیشانی، مو نداشت و ایمان و علم سراسر وجودش را فراگرفته بود) و کشنده عرب است.

⁽⁸⁾

آنحضرت همچنان می‏جنگید، و بر اثر شدت تشنگی آب طلب می‏کرد ولی کسی پاسخ نمی‏داد، آنقدر تیر به بدنش رسیده بود که گفته‏اند:

«حتی صار کالقنفذ».

شمر با جماعتی آمدند و بین او و خیمه‏اش قرار گرفتند، به طوری که به خیمه نزدیک شدند.

امام فریاد زد:

«ویلکم یا شیعه آل سفیان ان لم یکن لکم دین و کنتم لا تخافون یوم المعاد فکونوا احرارا فی دنیا کم ...»

شمر فریاد زد: ای پسر فاطمه! چه می‏گوئی؟

امام فرمود: می‏گویم من با شما می‏جنگم شما با من، زنها تقصیری ندارند، از گمراهان و متجاوزین خود جلوگیری کنید و تا زنده‏ام متعرض حرم من نشوید.

شمر فریاد زد: ای پسر فاطمه، متعرض حرم نخواهند شد.

آنگاه شمر به سپاه خود خطاب کرد و فریاد زد: همه متوجه حسین علیه السلام شوید و کار او را تمام کنید.

سپاه دشمن به امام حمله کردند، آنحضرت هچنان می‏جنگید تا اینکه بدنش پر از زخم سرانجام ظالمی بنام «صالح بن وهب‏» پیش آمد آنچنان بر ناحیه ران آنحضرت ضربت زد، که آن مظلوم از پشت اسب به زمین افتاد، طرف راست صورتش به زمین برخورد کرد، سپس در همین حال برخاست و به جنگ ادامه داد.

در لحظات آخر عمر امام حسین علیه السلام زینب علیها السلام از خیمه بیرون آمد، در حالی که فریاد می‏زد:

«وا محمداه! وا ابتاه! وا علیاه! وا جعفراه‏».

سپس گفت:

«لیت السماء اطبقت علی الارض، ولیت الجبال تد کدکت علی السهل‏».

آنگاه به سوی امام حسین علیه السلام نزدیک شد، در آن هنگام عمر سعد با جماعتی نزدیک شد، و امام در حال جان کندن بود، زینب علیها السلام صدا زد: ای عمر! آیا این ابا عبدالله، کشته می‏شود و تو می‏نگری؟ ⁽⁹⁾

این سخن از زینب علیها السلام بقدری جانسوز بود که عمر سعد آنچنان گریه کرد به طوری که ریشش از اشک چشمش تر شد، اما در عین حال، وصرف وجهه عنها ولم یجبها بشیی‏ء.

زینب علیها السلام صدا زد:

ویلکم اما فیکم مسلم؟

امام حسین علیه السلام از زمین برخاست و مانند شیر شرزه شجاعت بر دشمن حمله کرد و فرمود: «آیا شما بر قتل من اجتماع کرده‏اید، سوگند به خدا بعد از من بنده‏ای از بندگان خدا را نخواهید کشت، خداوند به خاطر کشتن من بر شما غضب می‏کند ... سوگند به خدا هرگاه مرا کشتید خداوند خودتان را بجان خودتان می‏افکند و خون همدیگر را می‏ریزید، سرانجام دستخوش عذاب سخت الهی خواهید شد».

همچنان با دشمن جنگید تا هفتاد و دو زخم بر بدنش وارد آمد.

امام کنار آمد تا اندکی استراحت کند، در کنار ایستاده بود ناگاه سنگی از جانب دشمن آمد و به پیشانی آنحضرت خورد و خون جاری شد، دامنش را بلند کرد تا خون پیشانی را پاک کند، در این هنگام تیری سه شعبه زهر آلود آمد و بر سینه (یا شکم) آنحضرت اصابت کرد، فرمود:

بسم الله و بالله و علی مله رسول الله.

سپس سرش را به طرف آسمان بلند کرد و گفت: «خدایا تو می‏دانی مردی را می‏کشند که در روی زمین پسر پیغمبری غیر او نیست‏».

آنگاه آن تیر را گرفت و از پشت بیرون آورد، و خون مانند ناودان از آن جاری شد. ⁽¹⁰

در این هنگام ضعف بر بدن آقا مسلط شد، سپاه دشمن دست از جنگ کشید و مدت طولانی از این جریان گذشت، و کسی جرئت نمی‏کرد آخرین ضربه را بزند (و به عنوان قاتل، با خدا ملاقات کند).

شمر بر سپاه خود فریاد زد:

ویحکم ما تنتظرون بالرجل اقتلوه ثکلتکم امهاتکم.

در این وقت، دشمنان بی‏رحم، از هر سو به آن امام غریب، حمله کردند، یکی به شانه چپش ضربت زد، دیگری بر دوشش ضربت زد، سنان بن انس به پیش آمد و چنان نیزه‏اش را بر گودی گلوی آنحضرت فرو برد و سپس نیزه را بیرون آورد و بر استخوانهای سینه‏اش کوبید و تیر بر حلقوم او وارد ساخت، که آنحضرت بر روی خاک زمین افتاد، پس از لحظه‏ای برخاست و نشست و تیر را از گلوی خود بیرون کشید، سر محاسنش را با خون بدنش رنگین نمود و می‏فرمود:

هکذا القی الله مخضبا بدمی مغصوبا علی حقی.

هلال بن نافع (که از سربازان دشمن بود) می‏گوید: نگاه به قتلگاه کردم دیدم حسین علیه السلام به خود می‏پیچد و در حال جان دادن است، درخشندگی چهره، و زیبائی قامت او مرا از فکر در مورد کشتن او بازداشت و من هرگز کشته آغشته به خونی را چنین ندیده‏ام.

در این حال فرمود: شربت آبی به من برسانید.

ظالمی گفت: آب نچشی تا از آب سوزان دوزخ بیاشامی، حضرت فرمود: آیا من آب سوزان جهنم را می‏آشامم؟، نه هرگز، بلکه من بر جدم رسولخدا صلی الله علیه و اله و سلم وارد می‏شوم و در محضر او از آب گوارای بهشتی می‏آشامم، و از ظلم و ستم شما به آنحضرت شکایت می‏کنم.

گفتار امام، در دل آن سنگدلان اثر نکرد، گویا ذره‏ای رحم در دل هیچکدام از آنها نبود.

عمر سعد به شخصی که در جانب راستش بود گفت: برو حسین را راحت کن.

و به نقلی سنان بن انس به خولی گفت: برو سر از بدن حسین علیه السلام جدا کن، خولی به این قصد به سوی حسین علیه السلام رفت ولی لرزه بر اندام شد و بازگشت، سنان یا شمر به او گفت: «خدا بازویت را از هم جدا کند چرا لرزه بر اندام شده‏ای؟».

سرانجام سنان و به نقلی شمر، سر از بدن شریف آنحضرت جدا نمود، و می‏گفت: «با اینکه می‏دانم: تو آقا و پیشوا و فرزند رسولخدا، و بهترین انسانها از جهت پدر و مادر هستی، در عین حال سرت را جدا می‏کنم‏».

سپس سر بریده را به خولی داد تا او آن را نزد عمر سعد ببرد.

کنیزی از اهلبیت علیه السلام نزدیک قتلگاه آمد، مردی به او گفت: «ای کنیز خدا آقای تو کشته شد».

آن کنیز با شیون و گریه به سوی خیمه بازگشت و فریاد می‏زد: حسین را کشتند، حسین را شهید کردند وقتی که بانوان حرم، صدای او را شنیدند، صدا به گریه بلند کردند. ⁽¹¹⁾

در نقل دیگر در مورد شهادت امام حسین علیه السلام آمده: عمر سعد فریاد زد، به سوی حسین علیه السلام بروید و او را راحت کنید.

شمر به سوی آنحضرت شتافت و با کمال گستاخی روی سینه آنحضرت نشست و محاسن آنحضرت را به دست گرفت، با شمشیر خود با دوازده ضربه سر از بدن آن بزرگوار جدا نمود. ⁽¹²⁾

در آن لحظات آخر شهادت، امام حسین علیه السلام به شمر رو کرد و فرمود:

«اذا کان لابد من قتلی فاسقنی شربه من الماء.»

شمر گفت: ای پسر ابو تراب، آیا تو گمان نمی‏کنی که پدرت ساقی حوض کوثر است و از آب کوثر به دوستانش می‏دهد، صبر کن تا به دست او سیراب گردی‏».

و در نقل دیگر آمده گفت:

«والله لا ذقت قطره واحده من الماء حتی تذوق الموت غصه بعد غصه‏».

روز عاشورا هنگامی که ظهر شد، ابو ثمامه صیداوی یکی از یاران امام حسین علیه السلام به خورشید نگاه کرد و دریافت که ظهر شده، به امام عرض کرد: دوست دارم قبل از آنکه در رکاب تو فدا گردم این نماز را که وقتش رسیده نیز با تو بخوانم..

امام حسین علیه السلام به آسمان نگریست، و به او فرمود: خداوند تو را از نماز گزاران قرار دهد که مرا به یاد نماز انداختی، آری وقت نماز رسیده است، از دشمن بخواهید مهلت دهد تا ما نماز را بخوانیم.

از دشمن مهلت‏خواستند، حصین بن نمیر گفت: نماز شما قبول نمی‏شود.

حبیب بن مظاهر پاسخ داد: ای مست‏شراب، آیا از شما قبول می‏شود و از فرزند پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم قبول نمی‏شود ...

امام حسین علیه السلام با جمعی از اصحاب نماز ظهر را با عنوان نماز خوف خواند، زهیر بن قین و سعید بن عبدالله (به عنوان سپر آنحضرت (در جلو او ایستادند، آنقدر تیر به بدن سعید اصابت کرد، که به زمین افتاد، سعید بعد از نماز به امام عرض کرد: آیا من به عهد خود وفا کردم، امام فرمود:

نعم انت امامی فی الجنه.

سعید به شهادت رسید، شمردند سیزده تیر به بدنش اصابت نموده بود. ⁽¹³⁾

هر نمازی تعقیبی دارد، تعقیب این نماز آن هنگام بود که امام حسین علیه السلام غوطه‏ور در خون او پشت اسب به زمین قرار گرفت و با خدا مناجات می‏کرد، از جمله می‏گفت:

«صبرا علی قضائک یارب، لا اله سواک یا غیاث المستغیثین، ما لی رب سواک، ولا معبود غیرک، صبرا علی حکمک، یا غیاث من لا غیاث له،یا دائما لا نفاد له، یا محیی الموتی، یا قائما علی کل نفس بما کسبت احکم بینی و بینکم و انت‏خیر الحاکمین‏». ⁽¹⁴⁾

ترکت الخلق طرا فی هواکا و ایتمت العیال لکی اراکا ولو قطعتنی فی الحب اربا لما حن الفؤاد الی سواکا

وقایع جانسوز در جریان شهادت امام حسین علیه السلام بسیار است ما در اینجا به ذکر چند نمونه اکتفا می‏کنیم:

1 - وقتی که امام حسین علیه السلام به مرحله‏ای رسید که دیگر نتوانست جنگ کند، در جای خود ایستاد، هر کس از دشمن که جلو می‏آمد باز می‏گشت و نمی‏خواست‏خدا را ملاقات کند در حالی که دستش به خون حسین علیه السلام رنگین باشد، در این هنگام مردی کندی بنام «مالک بن یسر»به جلو آمد، نخست به آنحضرت ناسزا گفت، سپس با شمشیر بر سر نازنینش زد، که کلاه حضرت را برید و شمشیر بر سر خورد، و کلاه پر از خون شد، امام پارچه‏ای طلبید و با آن زخم سر را بست و کلاهی خواست و بر سر گذاشت و عمامه بر آن بست. ⁽¹⁵⁾

⁽¹⁶⁾

من ینتدب للحسین فیوطی‏ء الخیل ظهره و صدره.

ده نفر داوطلب شدند (که نام هر ده نفر در مقاتل ذکر شده).

آن ده نفر سوار بر اسبهای خود شدند و بر بدن حسین علیه السلام تاختند، به گونه‏ای که استخوانهای سینه و پشت آنحضرت را درهم شکستند.

سپس این ده نفر نزد ابن زیاد آمدند، اسید بن مالک، یکی از آنها گفت:

نحن رضضنا الصدر بعد الظهر بکل یعسوب شدید الاسر

ابن زیاد گفت: شما کیستید؟

گفتند: ما سوار بر اسب شدیم و بر پشت‏حسین علیه السلام تاختیم،حتی طحنا حناجر صدره.

ابن زیاد دستور داد تا جایزه اندکی به آنها داده شد، ابو عمر زاهد گفت: ما حال آن ده نفر را بررسی کردیم، همگی زنا زاده بودند و مختار آنها را بازداشت نمود و دستها و پاهایشان را میخکوب کرد و اسب بر پشت آنها تاخت تا مردند. ⁽¹⁷⁾

3 - وقتی که روز عاشورا امام حسین علیه السلام خود را به آب فرات رسانید و خواست آب بیاشامد، حصید بن نمیر (یکی از سر کردگان دشمن) آنحضرت را هدف تیر قرار داد، تیر به حلقوم امام اصابت کرد، آنحضرت تیر را بیرون کشید، و دستش را زیر خون گرفت و خون را به آسمان می‏پاشید، و به حصین فرمود: «خدا ترا سیرابت نکند» بعد دشمن حیله کرد، و امام برای حفظ خیمه با سرعت به سوی خیمه بازگشت.

در این هنگام بانوان حرم و کودکان تشنه کام به گمان اینکه امام آب آورده به سوی حسین علیه السلام شتافتند، دیدند صورت و سینه و دستهای حسین علیه السلام به خونش رنگین است، صدا به گریه بلند کردند و دست بر صورت می‏زدند.

طفلی هنگام رفتن امام به صوی فرات عرض کرده بود: پدر جان تشنه‏ام، امام به او فرموده بود: صبر کن بروم برای تو آب بیاورم، وقتی امام برگشت، آن طفل تشنه کام نزد پدر آمد و گفت: گویا آب آورده‏ای؟ امام گریه کرد و این شعر را خواند:

«شیعتی مهما شربتم ماء عذب فاذکرونی ...» سپس پارچه‏ای طلبید و بر زخم گلو نهاد و بار دیگر با اهلبیت علیهم السلام وداع نمود و به سوی قوم رفت و کوشش فراوان کرد خود را به آب فرات برساند، سر راه او را گرفتند و ممانعت نمودند. ⁽¹⁸⁾

4 - امام باقر فرمود: امام حسین علیه السلام را به گونه‏ای کشتند که پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم از کشتن حیوانات درنده به آن نحو، نهی فرموده است،لقد قتل بالسیف و السنان و بالحجاره و بالخشب و بالعصا.

و لقد اوطئوه الخیل بعد ذلک.

هنگامی که امام حسین علیه السلام از پشت اسب به زمین قرار گرفت، اسب آنحضرت که ذوالجناح نام داشت، اطراف او می‏گشت و از آن مظلوم علیه السلام دفاع می‏کرد، و شیهه می‏کشید و همهمه می‏کرد.

عمر سعد فریاد زد: آن اسب را بگیرید و نزد من بیاورید زیرا از بهترین اسبهای رسولخدا صلی الله علیه و اله و سلم است، جمعی آن اسب را احاطه کردند تا بگیرند ولی با پاهای خود آنها را از خود دور می‏کرد و در این درگیری تعدادی از دشمن را کشت.

عمر سعد فریاد زد: رهایش کنید تا ببینیم او چه کار می‏کند؟ وقتی که اسب احساس امنیت نمود، کنار بدن پاره پاره امام حسین علیه السلام آمد کاکل خود را با خون امام حسین علیه السلام رنگین نمود، بدن عزیز امام حسین علیه السلام را استشمام می‏کرد، و با صدای بلند شیهه می‏کشید.

امام باقر علیه السلام فرمود: او در شیهه خود می‏گفت:

الظلیمه الظلیمه من امه قتلت بنت نبیها.

آنگاه به سوی خیمه‏ها رو کرد در حالی که بلند شیهه می‏کشید، به طوری که صدای او همه فضای بیابان را پرکرده بود (وقد ملا البیداء صهیلا).

حضرت زینب علیها السلام شیهه اسب را شنید، به خواهرش ام کلثوم رو کرد و گفت: «این اسب برادرم حسین علیه السلام است که به طرف خیمه می‏آید، شاید همراه آن آب باشد» ام کلثوم سراسیمه از خیمه بیرون آمد، ناگاه به اسب نگاه کرد دید اسب آمده ولی صاحبش نیامده است، فریاد زد:

قتل والله الحسین.

زینب علیها السلام سخن خواهرش را شنید، صدا به گریه بلند کرد، و مرثیه سرائی نمود و اشک می‏ریخت. ⁽¹⁹⁾

و در زیارت ناحیه مقدسه امام زمان علیه السلام (خطاب به امام حسین) آمده:

و اسرع فرسک شاردا الی خیامک قاصدا مهمهما باکیا فلما راین النساء جوادک مخزیا، و نظرن سرجک علیه ملویا، برزن من الخدور، ناشرات الشعور، لاطمات الخدود، سافرات الوجوه و بالعویل داعیات و بعد العز مذللات، و الی مصرعک مبادرات و الشمر جالس علی صدرک، مولع سیفه علی نحرک ...

به نقل دیگر:وقتی که صدای ذوالجناح به اهل خیام رسید، زینب علیها السلام به سکینه گفت: سکینه جانم پدرت با آب آمد، به سوی او برو و از آب بیاشام.

سکینه از خیمه بیرون آمد، وقتی که سکینه منظره ذوالجناح را دید صدای گریه و ندبه‏اش بلند شد، صدا زد:

وا محمداه، وا غریباه، وا حسینا! وا جداه، وا فاطمتاه و ...

ای اسب، پدرم چه شد، شافع قیامت را کجا گذاشتی؟ روشنی چشم رسولخدا صلی الله علیه و اله و سلم کجاست؟ اشعاری خطاب به اسب خواند او جمله گفت:

امیمون! اشفیت العدی من ولینا و القیته بین الاعادی مجدلا امیمون! ارجع لا تطیل خطابنا فان عدت ترجوا عندنا و تؤملاه

در کتاب مصائب المعصومین آمده: هنگامی که ذوالجناح به سوی خیمه‏ها آمد و بانوان حرم ناله کنان و سیلی به صورت زنان از خیمه بیرون آمدند، هر کدام با اسب سخنی می‏گفتند:

یکی گفت: ای اسب چرا حسین علیه السلام را بردی و نیاوردی؟

دیگری گفت: چرا امام را در میان دشمن گذاشتی؟

زینب علیها السلام فرمود: آه، صورت خون آلود تو را می‏بینم.

سکینه گفت: پدرم هنگام رفتن تشنه بود، یا جواد هل سقی ابی ام قتل عطشانا.

بعضی نوشته‏اند: آن اسب در کنار خیمه آنقدر سر به زمین کوبید تامرد. ⁽²⁰⁾

⁽²¹⁾

راهنمای تبلیغ 6 ویژه امر به معروف و نهی از منکر صفحه 175

نمایندگی ولی فقیه در سپاه

پی‏نوشتها:

1- ترجمه لهوف سید بن طاوس، ص 124.

2- معالی السبطین ج 2 / ص 21.

3- صعال السبطین ج 2 / ص 22 و 23.

4- تذکره الشهداء ملا حبیب الله کاشانی ص 311.

5- همان مدرک.

6- مقتل الحسین مقرم ص 338.

7- منتخب طریحی، اسرار الشهاده مطابق نقل الوقایع و الحوادث ج 3 / ص 146 - 147.

8- نفس المهموم ص 190.

9- ایقتل ابا عبدالله و انت تنظر الیه.

10- نفس المهموم ص 191 - اعیان الشیعه ج 1 / ص 610 - لهوف ص 119 - 121.

11- اعیان الشیعه ج 1 / ص 609 و 610 - لهوف ص 126 و 131.

12- مقتل الحسین المقرم ص 347.

13- مقتل الحسین المقرم ص 294 - 297.

14- همان مدرک ص 345.

15- ترجمه لهوف ص 122.

16- ظاهرا این واقعه در روز یازدهم اتفاق افتاده است. (مؤلف).

17- ترجمه لهوف ص 135 - 136.

18- معالی السبطین ج 1 / ص 325.

19- معالی السبطین ج 2 / ص 51 و 52 -مقتل الحسین مقرم ص 346.

20- امالی صدوق مطابق نقل معالی السبطین ج 2 / ص 50 - نفس المهموم ص 200.

21- تذکره الشهداء ص 353.

ياران امام حسين (ع)

كتاب: سيره معصومان، ج 4، ص 179

اسامى شهداى كربلا از ياران حسين ع طبق رواياتى كه نگارنده از لابلاى كتب تاريخ به دست آورده‏ام از بنى هاشم و غير بنى هاشم بدين شرح ذكر شده است:

(فرزندان امير المؤمنين ع):

1ـ ابو بكر بن علي (كه شهادت وى با شك و ترديد ذكر شده است)

2ـ عمر بن على

3ـ محمد الاصغر بن على

4ـ عبد الله بن على

5ـ عباس بن على

6ـ محمد بن العباس بن على

7ـ عبد الله بن العباس بن على

8ـ عبد الله الاصغر

9ـ جعفر بن على

10ـ عثمان بن على

(فرزندان امام حسن):

11ـ قاسم بن حسن

12ـ ابو بكر بن حسن

13ـ عبد الله بن حسن

14ـ بشر بن حسن

(فرزندان امام حسين ع):

15ـ على بن الحسين الاكبر

16ـ عبد الله الرضيع

17ـ ابراهيم بن الحسين (اين نام را ابن شهر آشوب در كتاب خود آورده و تعداد ديگرى نيز بدان اضافه كرده است) .

(فرزندان عبد الله بن جعفر):

18ـ محمد بن عبد الله بن جعفر

19ـ عون بن عبد الله بن جعفر

20ـ عبيد الله بن عبد الله بن جعفر

(فرزندان عقيل بن ابى طالب):

21ـ مسلم بن عقيل

22ـ جعفر بن عقيل

23ـ جعفر بن محمد بن عقيل (نام وى را نيز ابن شهر آشوب ذكر كرده است) .

24ـ عبد الرحمن بن عقيل

25ـ عبد الله الاكبر بن عقيل

26ـ عبد الله بن مسلم بن عقيل

27ـ عون بن مسلم بن عقيل

28ـ محمد بن مسلم بن عقيل

29ـ محمد بن ابي سعيد بن عقيل

30ـ احمد بن محمد الهاشمى (هر چند كه در ميان كتب تاريخى نامى از اين شخص برده نشده و نه جزء فرزندان عباس و نه غير او ذكرى به ميان نيامده اما وى را نيز ابن شهر آشوب آورده است).

ياران امام از غير بنى هاشم كه در واقعه كربلا به شهادت رسيده‏اند به ترتيب حروف الفبا

1ـ ابراهيم بن الحصين الاسدى

2ـ ابو الحتوف بن الحارث الانصارى

3ـ ابو عامر النهشلي

4ـ ادهم بن اميه العبدى

5ـ اسلم التركى (آزاد شده حسين ع)

6ـ امية بن سعد الطايى

7ـ أنس بن الحارث الكاهلي

8ـ أنيس بن معقل الاصبحى

9ـ برير بن خضير الهمدانى

10ـ بشر بن عبد الله الحضرمى

11ـ بكر بن حي التيمى

12ـ جابر بن الحجاج التيمى

13ـ جبلة بن علي الشيباني

14ـ جنادة بن الحارث السلمانى

15ـ جنادة بن كعب الانصارى

16ـ جندب بن حجير الخولانى

17ـ جون (آزاد شده ابى ذر)

18ـ جوين بن مالك التميمى

19ـ الحارث بن امرئ القيس الكندى

20ـ الحارث بن نبهان (آزاد شده حمزه)

21ـ الحباب بن الحارث

22ـ الحباب بن عامر الشعبى

23ـ حبشى بن قاسم النهمى

24ـ حبيب بن مظهر الاسدى

25ـ الحجاج بن بدر السعدى

26ـ الحجاج بن مسروق الجعفى

27ـ الحر بن يزيد الرياحى

28ـ الحلاس بن عمرو الراسبى

29ـ حنظلة بن اسعد اشبامى

30ـ حنظلة بن عمرو الشيبانى

31ـ رافع (آزاد شده مسلم الازدى)

32ـ زاهر بن عمرو الكندى (آزاد شده عمرو بن حمق)

33ـ زهير بن لبشر الخثعمى

34ـ زهير بن سليم الازدى

35ـ زهير بن القين البجلى

36ـ زياد بن عريب الصائدى

37ـ سالم (آزاد شده بنى المدينه الكلبى)

38ـ سالم (آزاد شده عامر عبدى)

39ـ سعد بن الحارث الانصارى

40ـ سعد (آزاد شده على بن ابى طالب ع)

41ـ سعد (آزاد شده عمرو بن خالد صيداوى)

42ـ سعيد بن عبد الله الحنفى

43ـ سلمان بن مضارب البجلى

44ـ سليمان (آزاد شده حسين ع)

45ـ سوار بن منعم النهمى

46ـ سويد بن عمرو بن ابى المطاع

47ـ سيف بن الحارث بن سريع الجابرى

48ـ سيف بن مالك العبدى

49ـ شبيب (آزاد شده حارث جابرى)

50ـ شوذب (آزاد شده بنى شاكر)

51ـ الضرغامة بن مالك

52ـ عائذ بن مجمع العائذى

53ـ عالبس بن ابى شبيب الشاكرى

54ـ عامر بن حسان بن شريح بن سعد بن حارثه بن لام بن عمرو بن طريف بن عمرو بن بشامة بن ذهل بن جدعان بن سعد بن قطرة بن طي

55ـ عامر بن مسلم العبدى

56ـ عباد بن المهاجر الجهنى

57ـ عبد الأعلى بن يزيد الكلبى

58ـ عبد الرحمن الارحبي

59ـ عبد الرحمن بن عبد ربه الانصارى

60ـ عبد الرحمن بن عروة الغفارى

61ـ عبد الرحمن بن مسعود التيمى

62ـ عبد الله بن ابى بكر (چنان كه جاحظ در كتاب الحيوان آورده وى از كسانى است كه در واقعه كربلا به شهادت رسيده است)

63ـ عهد الله بن بشر الخثعمى

64ـ عبد الله بن عروة الغفارى

65ـ عبد الله بن عمير بن جناب الكلبى

66ـ عبد الله بن يزيد العبدى

67ـ عبيد الله بن يزيد العبدى

68ـ عقبة بن سمعان

69ـ عقبة بن الصلت الجهنى

70ـ عمارة بن صلخب الازدى

71ـ عمران بن كعب بن حارثة الاشجعى

72ـ عمار بن حسان الطائى

73ـ عمار بن سلامة الدالانى

74ـ عمرو بن عبد الله الجندعى

75ـ عمرو بن خالد الازدى

76ـ عمرو بن خالد الصيداوى

77ـ عمرو بن قرظة الانصارى

78ـ عمرو بن مطاع الجعفى

79ـ عمرو بن جنادة الانصارى

80ـ عمرو بن ضبيعة الضبعى

81ـ عمرو بن كعب ابو ثمامة الصائدى

82ـ قارب (آزاد شده حسين ع)

83ـ قاسط بن زهير التغلبى

84ـ القاسم بن حبيب الازدى

85ـ كردوس التغلبى

86ـ كنانة بن عتيق التغلبى

87ـ مالك بن ذودان

88ـ مالك بن عبد الله بن سريع الجابرى

89ـ مجمع الجهنى

90ـ مجمع بن عبيد الله العائذى

91ـ محمد بن بشير الحضرمى

92ـ مسعود بن الحجاج التيمى

93ـ مسلم بن عوسجه الاسدى

94ـ مسلم بن كثير الازدى

95ـ مقسط بن زهير التغلبى

96ـ منجح (آزاد شده امام حسن ع)

97ـ الموقع بن ثمامة الاسدى

98ـ نافع بن هلال الجملى

99ـ نصر (آزاد شده على ع)

100ـ النعمان بن عمرو الراسبى

101ـ نعيم بن عجلان الانصارى

102ـ واضح الرومى (آزاد شده حارث سلمانى)

103ـ وهب بن حباب الكلبى

104ـ يزيد بن ثبيط العبدى

105ـ يزيد بن زياد بن مهاصر الكندى

106ـ يزيد بن مغفل الجعفى

چنانچه سى تن از بنى هاشم را به اين تعداد كه ذكر شد اضافه كنيم.تعداد شهداى كربلا به 136 نفر مى‏رسد و چون قيس بن مسهر صيداوى و عبد الله بن بقطر و هانى بن عروة را نيز جزء آنها قرار دهيم تعداد آنها به 139 نفر خواهد رسيد

سرباز شش ماهه

وقتی که قد سرو خم شد

کسانی که حسین علیه السلام خود را به بالین آنها رساند مختلف بودند،هر کس در یک وضعی قرار داشت.وقتی امام وارد می‏شد یکی هنوز زنده بود و با آقا صحبت می‏کرد، دیگری در حال جان دادن بود.در میان کسانی که ابا عبد الله علیه السلام خود را به بالین آنها رسانید،هیچ کس وضعی دلخراش‏تر و جانسوزتر از برادرش ابو الفضل العباس برای او نداشت،برادری که حسین علیه السلام خیلی او را دوست می‏دارد و یادگار شجاعت پدرش امیر المؤمنین است.در جایی نوشته‏اند ابا عبد الله علیه السلام به او گفت:برادرم‏«بنفسی انت‏»عباس جانم!جان من به قربان تو.این خیلی مهم است.عباس در حدود بیست و سه سال از ابا عبد الله علیه السلام کوچکتر بود(ابا عبد الله 57 سال داشتند و عباس یک مرد جوان 34 ساله بود).ابا عبد الله به منزله پدر ابا الفضل از نظر سنی و تربیتی به شمار می‏رفت،آنوقت‏به او می‏گوید: برادر جان!«بنفسی انت‏»ای جان من به قربان تو!

ابا عبد الله کنار خیمه منتظر ایستاده است.یک وقت فریاد مردانه ابا الفضل را می‏شنود.(نوشته‏اند ابا الفضل علیه السلام چهره‏اش آنقدر زیبا بود که‏«کان یدعی بقمر بنی هاشم‏»در زمان خود معروف به ماه بنی هاشم بود.اندامش به قدری رسا بود که بعضی از اهل تاریخ نوشته‏اند:«و کان یرکب الفرس المطهم و رجلاه یخطان فی الارض‏»سواراسب تنومندی شد،پایش را که از رکاب بیرون می‏کشید،با انگشت پایش می‏توانست زمین را خراش بدهد.حالا گیرم به قول مرحوم آقا شیخ محمد باقر بیرجندی یک مقدار مبالغه باشد،ولی نشان می‏دهد که اندام بسیار بلند و رشیدی داشته است، اندامی که حسین از نظر کردن به آن لذت می‏برد).وقتی که حسین علیه السلام به بالای سر او می‏آید،می‏بیند دست در بدن او نیست،مغز سرش با یک عمود آهنین کوبیده شده و به چشم او تیر وارد شده است.بی جهت نیست که گفته‏اند:«لما قتل العباس بان الانکسار فی وجه الحسین‏»عباس که کشته شد،دیدند چهره حسین شکسته شد.خودش فرمود:

«الان انقطع ظهری و قلت‏حیلتی‏».

و لا حول و لا قوة الا بالله العلی العظیم و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین

علمدار سپاه

شجاعت‏حضرت عباس علیه السلام در میان اصحاب امام حسین علیه السلام بی نظیر بود، چگونگی شهادت او، و رجزهای او، و جهاد او با دست بریده، همه بیانگر اوج صلابت و شهامت او است، او تنها به سوی آب فرات رفت، و در برابر چهار هزار نفر تیرانداز قرار گرفت، صف آنها را با کشتن هشتاد نفر از آنها، درهم شکست و خود را به آب فرات رسانید. مادرش ام البنین علیها السلام در شهر خطاب به او می‏گوید: لو کان سیفک فی یدیک لما دنی منه احد «اگر شمشیرت در دستهایت بود، کسی را جرئت نزدیک شدن به شمشیرت نبود». (1) روایت‏شده: هنگامی که وسائل غارت شده از شهدای کربلا را به شام نزد یزید بردند، در میان آنها پرچم بزرگی بود، یزید و حاضران دیدند همه پرچم سوراخ و صدمه دیده ولی دستگیره آن سالم است، پرسید: این پرچم را چه کسی حمل می‏کرد؟ گفته شد: عباس بن علی علیه السلام آن را حمل می‏کرد. یزید از روی تعجب و تجلیل از آن پرچم، دو یا سه بار برخاست و نشست و گفت: انظروا الی هذا العلم فانه لم یسلم من الطعن و الضرب الا مقبض الید التی تحمله. : «به این پرچم بنگرید،که بر اثر صدمات و ضربات، هیچ جای آن سالم نمانده جز دستگیره آن که پرچمدار آن را با ست‏حمل می‏کرده است (یعنی سالم ماندن دستگیره نشان می‏دهد که پرچمدار، تیرها و ضرباتی را که بر دستش وارد می‏شود تحمل می‏کرد و پرچم را رها نمی‏ساخته است) ». سپس یزید گفت: ابیت اللعن یا عباس، هکذا یکون وفاء الاخ لاخیه. : « لعن و ناسزا از تو دور باد (و ناسزا برای تو زیبنده نیست) ای عباس، این است معنای وفاداری برادر نسبت به برادرش‏». (2) عباس سه برادر پدر و مادری داشت که مادرشان ام المؤمنین علیها السلام بود، یکی از آنها عبدالله بود که 25 سال داشت، دیگری عثمان بود که 21 سال داشت و سومی جعفر بود که 19 سال داشت. حضرت عباس که از آنها بزرگتر بود و 34 سال داشت، به برادران رو کرد و گفت: «ای پسران مادرم به پیش بتازید تا خلوص و خیرخواهی شما را در راه خدا و رسول خدا بنگرم‏». آنها یکی بعد از دیگری روانه میدان شدند و جنگیدند تا به شهادت رسیدند. (3) وقتی که همه یاران حسین علیه السلام کشته شدند، و حضرت عباس خود را تنها یافت به حضور برادر آمد و عرض کرد: به من اجازه رفتن به میدان بده، امام سخت گریه کرد، عباس علیه السلام عرض کرد: سینه‏ام تنگ شده و از زندگی دلتنگ گشته و به تنگ آمده‏ام، می‏خواهم انتقام خون شهیدان را از دشمن بگیرم. امام حسین علیه السلام فرمود: برو برای این کودکا تشنه لب، اندکی آب بیاور. حضرت عباس علیه السلام روز عاشورا سوار بر اسب اطراف خیام می‏گشت و نگهبانی می‏کرد و مراقب بود تا دشمن جلو نیاید. در این هنگام زهیر بن قین (یکی از یاران با وفای امام حسین) نزد عباس علیه السلام آمد و عرض کرد: در این وقت آمده‏ام تا تو را به یاد سخن پردت علی علیه السلام بیندازم، عباس علیه السلام که می‏دید خیام اهلبیت در خطر تهدید دشمن است، از اسب پیاده نشد و فرمود: «مجال سخن نیست ولی چون نام پدرم را بردی، نمی‏توانم از گفتارش بگذرم، بگو که من سواره می‏شنوم‏». زهیر گفت: پدرت هنگامی که خواست با مادرت ام‏البنین علیها السلام ازدواج کند، به برادرش عقیل فرموده بود زن شجاعی از خاندان شجاع برایم پیدا کن، زیرا می‏خواهم فرزند شجاعی از او به دنیا بیاید و حامی و ایثارگر فداکار برای برادرش حسین علیه السلام باشد. بنابراین ای عباس، پدرت تو را برای چنین روزی (عاشورا) خواسته است مبادا کوتاهی کنی. غیرت عباس با شنیدن این سخن به جوش آمد و چنان پا در رکاب زد که تا سمه رکاب قطع گردید و فرمود: ای زهیر! آیا با این گفتار می‏خواهی به من جرئت بدهی، سوگند به خدا هرگز دست از برادرم بر نمی‏دارم و در حمایت از حریم او کوتاهی نخواهم نمود. «والله لاریتک شیئا ما رایته قط‏». : «به خدا قسم فداکاری خود را به گونه‏ای ابراز کنم و به تو نشان دهم که هرگز نظیرش را ندیده باشی‏». آنگاه عباس علیه السلام به سوی دشمن حمله کرد، آن گونه که گوئی شمشیرش، آتشی است که در نیزار افتاده است، تا اینکه صد نفر از قهرمانان دشمن را کشت. از جمله با «مارد بن صدیف تغلبی‏» قهرمان بی‏بدیل دشمن جنگ تن به تن کرد، نیزه بلند مارد را از دست او درآورد و نیزه را تکان سختی داد و فریاد زد: «ای مارد، از درگاه خدا امیدوارم که با نیزه خودت، تو را به جهنم واصل کنم‏». آنگاه آن نیزه را در کمر اسب مارد فرو برد، اسب مضطرب شد و مارد خود را به زمین انداخت، با اینکه جمعی از دشمن به کمک مارد آمدند، عباس علیه السلام هماندم نیزه را به گلون مارد فرود آورد که مارد به زمین افتاد و گوش تا گوش او بریده شد و به هلاکت رسید، و در این درگیری شدید جمعی دیگر نیز بدست عباس علیه السلام کشته شدند. (4) حضرت عباس علیه السلام به سوی دشمن شتافت، آنها را موعظه کرد، و از عاقبت بد ترسانید، ولی نصایح آنحضرت در آن کوردلان اثر نکرد، عباس نزد برادرش حسین علیه السلام بازگشت، شنید صدای العطش کودکان بلند است. در روایتی آمده: خیمه‏ای مخصوص مشکهای آب بود، حضرت ابوالفضل داخل آن خیمه شد، دید اطفال آن مشکهای خالی را برداشته و شکمهای خود را بر مشکهای نم‏دار می‏گذاشتند بلکه از عطش آنها کاسته شود، به آنها فرمود: «نور دیدگانم صبر کنید اکنون می‏روم و برای شما آب می‏آورم‏». (5) در همین هنگام سوار بر اسب شد و نیزه و مشک خود را برداشت و به سوی فرات رهسپار گردید. آری عباس علیه السلام مشک را پر از آب کرد، ولی از آب نیاشامید و به نقل بعضی، فرمود: به خدا قسم لب به آب نمی زنم در حالی که آقایم حسین علیه السلام تشنه باشد. «والله لا اذوق الماء و سیدی الحسین عطشانا». (6) عقل می‏گوید: آب بیاشام تا نیرو بگیری و بتوانی خوب بجنگی، ولی عشق و وفا و صفا می‏گوید: برادرت و نور دیدگان برادرت تشنه‏اند، چگونه تو آب بنوشی و آنها تشنه باشند؟ بعضی نقل کرده‏اند حضرت علی علیه السلام در شب 21 رمضان (شب شهادتش) عباس را به آغوش گرفت و به سینه‏اش چسبانید و فرمود: پسرم، بزودی در روز قیامت بوسیله تو چشمم روشن می‏گردد. «ولدی اذا کان یوم عاشورا، و دخلت المشرعه، ایاک ان تشرب الماء و اخوک الحسین عطشان. «پسرم هنگامی که روز عاشورا فرا رسید و بر شریعه آب وارد شدی، مبادا آب بیاشامی با اینکه برادرت تشنه است!». (7) آنحضرت با همان یکدست‏حمله بر دشمن کرد، بسیاری از شجاعان دشمن را بر خاک هلاکت افکند. در این بحران، حکیم بن طفیل از کمین نخله‏ای بیرون جهید و ضربتی بر دست چپ آنحضرت وارد ساخت، و دستش را از بند (مچ) قطع کرد (فقطع یده من الزند). آنحضرت مشک را به دندان گرفت و همت می‏کرد تا مشک را به خیمه‏ها برساند که ناگاه تیری بر مشگ آب آمد و آب آن ریخت، و تیر دیگری بر سینه‏اش رسید و از اسب بر زمین افتاد. (8) ابی مخنف می‏نویسد: وقتی که دستهای عباس علیه السلام جدا شد، در حالی که از دو طرف دستش قطرات خون می‏ریخت به دشمن حمله کرد تا اینکه ظالمی با گرز آهنین بر سر مبارکش زد و آن را شکافت، آن هنگام آن مظلوم به زمین افتاد و در خون خود غوطه‏ور گردید و صدا زد: «یا اخی یا حسین علیک منی السلام‏»: «ای برادرم حسین خدا حافظ‏». (9) و طبق روایت مشهور، صدا زد: «یا خاه ادرک اخاک‏»: «ای برادر، برادرت را دریاب‏». امام حسین علیه السلام مانند شهاب ثاقب به بالین عباس شتافت او را غرق در خون دید که پیکرش پر از تیر شده و دستهایش از بدن جدا گشته و چشمهایش تیر خوده‏اند. «فوقف علیه منحنیا و جلس عند راسه یبکی حتی فاضت نفسه‏». : «با کمر خمیده به عباس نگریست و سپس در بالین او نشست و گریه کرد تا عباس به شهادت رسید». نیز نقل شده: با صدای بلند گریه کرد و فرمود: «الان انکسر ظهری و قلت‏حیلتی و شمت بی عدوی‏». :«اکنون پشتم شکست، و رشته تدبیر و چاره‏ام از هم پاشید، و دشمن بر من چیره شد و شماتت کرد». (10 وفادارترین سرباز ما همه دست بدامان توایم  میزبان غم و میهمان توایم ای علمدار سپه کو علمت علم و دست زبازو قلمت چرا ای غرقه خون از خاک صحرا برنمی‏خیزی  حسین آمد به بالین تو از جابر نمی‏خیزی  نماز ظهر را باهم ادا کردیم در مقتل شده وقت نماز عصر آیا بر نمی‏خیزی  منم تنهای تنها و عزیزانم به خون غلطان  چرا بر یاری فرزند زهرا بر نمیخیزی جمال حق ز سر تا پاست عباس به یکتائی قسم یکتاست عباس شب عشاق را تا صبح محشر چراغ روشن دلهاست عباس خدا داند که از روز ولادت امام خویش را میخواست عباس اگر چه زاده ام البنین است ولیکن مادرش زهراست عباس پی‏نوشتها:

فدایت، عمو

نوشته‏اند حسن بن علی علیه السلام چند پسر داشت که اینها همراه ابا عبد الله آمده بودند.یکی از آنها جناب قاسم بود.امام حسن علیه السلام پسر ده ساله‏ای دارد که آخرین پسر ایشان است،و این بچه شاید از پدرش یادش نمی‏آمد چون وقتی که پدرش از دنیا رفت گویا چند ماهه بوده است،در خانه حسین بزرگ شد.ابا عبد الله به فرزندان امام حسن خیلی مهربانی می‏کرد،شاید بیش از آن اندازه که به پسران خودش مهربانی می‏کرد چون آنها یتیم بودند و پدر نداشتند.این پسر اسمش عبد الله و خیلی به آقا علاقه‏مند است،و آقا به زینب سپرده است که تو مواظب بچه‏ها باش،و زینب دائما مراقب آنهاست.یکدفعه زینب متوجه شد که عبد الله از خیمه بیرون آمده است و می‏خواهد برود پیش عمویش حسین بن علی علیه السلام.زینب دوید او را بگیرد،او فریاد کرد:«و الله لا افارق عمی‏»به خدا قسم که من هرگز از عمویم جدا نمی‏شوم.آن طفل می‏دود،زینب می‏دود( السلام علیک یا ابا عبد الله!اشهد انک قد امرت بالمعروف و نهیت عن المنکر و جاهدت فی الله حق جهاده).آنقدر زینب دوید که به ابا عبد الله نزدیک شد.آقا فرمود:نه،تو برگرد،بگذار این بچه پیش خودم باشد.خودش را نداخت‏به دامان حسین علیه السلام(حسین است،او خودش عالمی دارد).در همین حال، یکی از دشمنان آمد برای اینکه ضربتی به ابا عبد الله بزند.تا شمشیرش را بالا برد، این طفل فریاد کرد:«یابن الزانیة!اترید ان تقتل عمی‏»؟زنازاده!تو می‏خواهی عموی مرا بکشی؟تا او شمشیرش را حواله کرد،این طفل دست‏خود را جلو آورد و دستش بریده شد. فریاد کرد:یا عماه!عموجان ببین با من چه کردند!

«اشهد انک قد امرت بالمعروف و نهیت عن المنکر و جاهدت فی الله حق جهاده حتی اتیک الیقین.»

و لا حول و لا قوة الا بالله العلی العظیم،و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین. باسمک العظیم الاعظم الاعز الاجل الاکرم یا الله...

به میدان رفتن حضرت قاسم بن الحسن(ع)

برادرزاده شیرین سخن

شبیه‏ترین افراد به پیامبر

نخستین شهید

امام حسین(ع) و علل همراه بردن خانواده به کربلا

پدیدآورنده:احمد عابدینی،

در فصل اول انواع توطئه‏ها و برخوردهای حکومت‏های آن زمان با مخالفان یا منتقدان اجمالاً مطرح شد. این فصل در صدد بیان چگونگی برخورد امام حسین(ع) به عنوان یک مخالف که برای حکومت اموی مشروعیتی قائل نیست به گونه‏ای که بتواند انتقاد خود را بیان کند، راه و روش صحیح را آموزش دهد و از توطئه‏های گوناگون در امان بماند.  در ذهن هر مبارز سیاسی و هر تحلیل‏گر، تمامی احتمالات جمع می‏شود و معمولاً احتمال‏های قوی‏تر، در مرحله عمل، طلایه‏دار میدان خواهد شد ولی افراد دقیق، هوشیار، توانمند و خواستار پیروزی قطعی، تلاش می‏کنند، حتی المقدور، تمامی احتمالات را به حساب آورند و در هنگام عمل، از آنها غافل نشوند تا از راهی که هیچ فکرش را نکرده‏اند ضربه نخورند. این بخش را در سه قسمت پی می‏گیریم. قسمت اول با عنوان «در مدینه» و قسمت دوم با عنوان «انتخاب مکه» و قسمت سوم «ویژگی‏های مثبت کوفه و مردم آن» می‏باشد و در پایان هر قسمت فواید همراه بودن خانواده را که در طول بحث جسته و گریخته مطرح شده به طور فهرست‏وار ذکر می‏کنیم .

مقدمه:

بیان احتمالات:

حکومت یزید ممکن است از تجربه گذشتگان استفاده کند و هر یک از طرح‏های ترور، مسموم ساختن، شکنجه، اتهام ارتداد خارجی بودن و محصور ساختن را در مورد امام حسین(ع) به کار برد یا چند طرح را با یکدیگر به اجرا گذارد و به هر حال به گونه‏ای عمل کند که بتواند با نابودسازی امام حسین(ع) باز خود را مسلمان، پیرو قرآن و دارای وجاهت قانونی قلمداد کند و در این راه از تمامی مشاوران قوی و پخته که در طول نیم قرن در سیاست بوده‏اند استفاده کند و نقشه‏ای بسیار دقیق برای نابودی امام(ع) طراحی کند. و ممکن است به مقتضای جوانی، ناپختگی و سرمستی قدرت، دستور قتل صریح و بی‏پرده مخالفان خود از جمله امام حسین(ع) را صادر کند، تا به ندای درونی خود در کینه‏توزی بنی‏امیه با بنی‏هاشم پاسخ مثبت دهد تا برای هر جنایت و گناهی آزاد باشد و هیچ منتقدی رادرمقابل نداشته باشد.وعاقبت‏اندیشی و درس‏آموزی از حاکمان سابق را به کناری وا نهد. در این صورت نه تنها امام حسین(ع) به نحوی کشته می‏شود بلکه خانواده و زن و فرزند او نیز از تعرض در امان نمی‏مانند. زیرا جنگ‏های قبیله‏ای، در بین اعراب بادیه دارای سابقه طولانی است ولی دردناک‏ترین حادثه برای آنان این بود که علاوه بر مغلوب شدن در میدان نزاع و کشته شدن مردان، زنان نیز اسیر شوند و به دست دشمن بیفتند. و به همین جهت اعراب جاهلی، از دختردار شدن متنفر بودند و آنها را می‏کشتند یا زنده به گور می‏کردند تا زنی موجود نباشد که در جنگ‏ها به دست دشمنان اسیر شود! حال امام حسین(ع) این احتمال را نیز می‏دهد که قدرت حاکمه به کشتن او اکتفا نکند، بلکه به خانه و کاشانه آن حضرت نیز تجاوز کند و به خاطر عمق کینه و نفرتی که از بنی‏هاشم دارد بر زن و فرزند او نیز هر جنایتی را روا دارد. وقتی که احتمال دوم با تبعاتش پا به عرصه گذاشت باید برنامه‏ریزی بسیار دقیقی انجام گیرد به گونه‏ای که اگر حکومت یزید راهی چون دوران بیست ساله حکومت معاویه را پیمود، حضرت بتواند انتقاد خویش و خلاف قانون و مفاد صلح‏نامه بودن حکومت یزید را بیان کند و اعلام نماید که طبق صلح‏نامه امام حسن(ع) و معاویه قرار شد که معاویه کسی را جانشین خود قرار ندهد و امر خلافت به دست مردم باشد.⁽¹⁾ و اگر حکومت یزید راه مخالفت و قتل و غارت علنی را برگزید، حضرت بتواند، حتی المقدور خود و خانواده‏اش را حفظ کند و در میدان جنگ، با حکومتی مقتدر و دارای امکانات فراوان، کمترین هزینه را پرداخت کند و در عین حال بیشترین فعالیت را در راه معرفی اسلام صحیح، معرفی مفاسد حکومت، روشن‏گری مردم و ... انجام دهد. جالب‏ترین قسمت بحث زندگی امام حسین(ع) آن است که روشن گردد امام، در تمامی فعالیت‏ها از اول تا آخر همه احتمال‏ها را در نظر می‏گرفت و به گونه‏ای عمل می‏کرد که راه احتیاط را از دست ندهد و در عین حال، دشمن بتواند در هر لحظه از کرده‏های خویش پشیمان شود و راه صلاح بپیماید و همچنین مردم در جانبداری از او، پیوستن به او و یا گسستن از وی آزاد باشند.  عمل امام حسین(ع) و سخن او هیچ گاه نشان نمی‏دهد که چون حکومت چنین و چنان کرده، دیگر صلح با او امکان ندارد و تنها حاکم، شمشیر است و یا چون دیگر لشکر و نیرویی ندارد، تنها راه تسلیم است، بلکه پیوسته جا را برای تمامی احتمالات باز گذاشته است.  از اولین جلسه‏ای که حاکم مدینه او را خواست تا آخرین لحظه از عمر شریفش پیوسته، همه احتمالات را در نظر می‏گرفت و برای تک تک آنها به مقتضای حال و مقال، زمان و مکان برنامه ریزی دقیق می‏نمود.

قسمت اول: در مدینه

وقتی خبر مرگ معاویه در اواخر رجب سال 60 ه··· .ق به ولید فرماندار مدینه رسید و در آن از او خواسته شده بود که از عبدالرحمن پسر ابوبکر⁽²⁾، عبدالله پسر عمر، عبدالله پسر زبیر و حسین پسر علی برای یزید بیعت گرفته شود و فرستاده ولید آنان را در مسجد کنار قبر پیامبر اکرم(ص) یافت و احضاریه را به آنان ابلاغ کرد، از آن جمع، تنها امام حسین(ع) بر ولید وارد شد.⁽³⁾ در گفتگو با ابن‏زبیر در باره اینکه چرا احضار شده‏اند امام(ع) فرمود: گمان می‏کنم طاغوتشان [معاویه] هلاک شده است؟ ولی احتمال اینکه خبر مهم دیگری اتفاق افتاده باشد را نیز منتفی ندانست. طبق احتمال اول احضار امام(ع) و ابن‏زبیر و ... برای بیعت گرفتن است و باید برنامه‏ریزی برای بیعت نکردن فراهم شود و به گونه‏ای عمل گردد که فرماندار نتواند مخفیانه و با تهدید بیعت بگیرد. و طبق احتمال دوم باید دید چه حادثه‏ای است تا عکس العمل مناسب صورت گیرد. اما ابن‏زبیر، تنها یک طرف احتمال را گرفت و طبق آن عمل کرد، او گفت: «من غیر از مرگ معاویه احتمال دیگری نمی‏دهم.⁽⁴⁾» و بنابراین در جلسه شرکت نکرد و همان شب به فکر آماده‏سازی مقدمات سفر شد و از راههای فرعی با برادرش به سوی مکه رفت.⁽⁵⁾ اما امام حسین(ع) اعمال احتیاطی را انجام داد، نزد فرماندار رفت ولی سی نفر از اصحاب و یارانش را همراه خود برد و به آنان دستور داد که اسلحه‏هایشان را مخفی سازند و بیرون فرمانداری آماده باشند تا اگر امام از آنان یاری خواست وارد شوند. امام بر ولید وارد شد و به فرماندار با عنوان فرماندار، سلام کرد و چون مروان را آنجا دید و خبر از نزاع آن دو با یکدیگر داشت از جلسه آنان با یکدیگر ابراز خرسندی نمود و فرمود: «دوستی و ارتباط بهتر از دوری و جدایی است، خداوند نزاع‏های شما را اصلاح کند.»⁽⁶⁾ اما آنان جوابی به این سخن حضرت ندادند و ولید نامه‏ای که خبر مرگ معاویه و فرمان گرفتن بیعت از او بود را برایش خواند. امام پس از تسلیت خبر مرگ معاویه فرمود: افراد همانند من که مخفیانه بیعت نمی‏کنند و شما نیز به آن اکتفا نمی‏کنید بلکه می‏خواهید تا علنی شود و همه مردم بدانند. بنابراین هرگاه که در اجتماع مردم حاضر شدی و آنان را به بیعت دعوت کردی امر واحدی خواهد بود. ولید گفت: پیشنهاد خوبی است. کار را به فردا و در حضور مردم واگذار می‏کنیم. اما مروان به ولید گفت: یا همین الآن بیعت کند یا گردنش را بزن، یا او را حبس کن تا فردا در حضور مردم بیعت کند.⁽⁷⁾ و سرانجام سخنان تندی بین آنان مطرح شد. و امام از فرمانداری بیرون آمد.

بررسی برخوردهای افراد

بررسی چگونگی برخورد امام با مسئله مردن معاویه و گرفتن بیعت برای یزید و برخورد عبدالله بن‏زبیر به عنوان مخالف دیگر حکومت یزید با همین مسئله در همین ابتدای کار، روش‏ها و خط‏مشی‏ها را مشخص می‏سازد.⁽⁸⁾ امام فرمود: «من گمان می‏کنم طاغوتشان هلاک شده باشد.» پسر زبیر گفت: «من غیر این گمان دیگری ندارم.» و چون هر کس طبق عقیده‏اش عمل می‏کند و عقل عملی از عقل نظری یاری می‏جوید ابن‏زبیر چون احتمال دیگری در ذهنش جای نمی‏گیرد، طبعاً یقین پیدا می‏کند که او را برای بیعت احضار کرده‏اند و باز چون یقین دارد که اگر به آنجا رفت و بیعت نکرد، زندانی یا کشته می‏شود از رفتن به فرمانداری خودداری می‏کند و پس از اینکه چندین مرتبه مأمور، در خانه‏اش می‏آید، برادرش را می‏فرستد.⁽⁹⁾ و او با کلک و وعده دروغ، خانه را از محاصره مأموران در می‏آورد و شبانه و مخفیانه، بدون زن و فرزند، تنها همراه با برادرش جعفر از راه فرعی به سوی مکه می‏رود. که در این راه هم به دروغ متوسل شد، هم با شبانه حرکت کردن و از راه فرعی رفتن فرار خود را بر ملا ساخت و .... اما امام حسین(ع) با اینکه خودش اولین کسی بود که احضاریه نابهنگام را تحلیل کرد و فرمود: «گمان می‏کنم طاغوتشان هلاک شده» ولی در عمل، احتمال دیگر را منتفی ندانست و هنگام ورود به فرمانداری و سلام بر فرماندار، سخنی از مرگ معاویه به میان نیاورد بلکه با سلام کردن به امیر و فرماندار⁽¹⁰⁾ نه شخص ولید، به نوعی بر فرماندار بودن وی یا قبول داشتن آن اشاره کرد و سپس سخن از صلح و دوستی به میان آورد و ارتباط را بهتر از قطع رابطه دانست. (الصلة خیر من القطیعة)⁽¹¹⁾ و در مورد بیعت فرمود: افرادی همانند من مخفیانه بیعت نمی‏کنند و شما نیز بیعت مخفیانه به دردتان نمی‏خورد بلکه می‏خواهید تا پیش چشم مردم و به صورت علنی باشد [تا سایر مردم نیز بیعت کنند یا به بیعت خود دلگرم شوند.] پاسخ مثبت به احضاریه و حضور در فرمانداری، سلام به عنوان فرماندار، سخن از دوستی گفتن و تشویق به آن و دعا برای اصلاح دعواهای مروان و ولید، همگی برای اعتنای عملی به احتمال دیگر ـ ارتباط نداشتن احضاریه با مرگ معاویه ـ می‏باشد.

تفاوت سازگاری با سازش ‏کاری

مناسب است تفاوت سازگاری با سازش‏کاری روشن گردد و معلوم گردد که با قاطعیت و تعصب بی‏جا چه رابطه‏ای دارند؟ سازش‏کاری آن است که انسان به خاطر دیگران و به هر دلیل از مواضع اصولی خود عدول کند و به خاطر آنان از عقاید و اصول اخلاقی خود دست بکشد ولی سازگاری آن است که انسان در عین رعایت امور اعتقادی و اخلاقی و باورهای اساسی خود، در عمل و رفتار تا آنجا که ممکن است با دیگران هماهنگ شود و تلاش کند که آنان را از خود نرنجاند بلکه علاوه بر آن تلاش کند رضایت آنان را نیز به دست آورد. فرض کنید چند نفر با هم به مسافرت می‏روند. برخی از آنان خواستند، در این مسافرخانه غذا بخورند ولی فعلاً یک نفر میلی به غذا خوردن ندارد اما برای همراهی با آنان در آنجا غذا می‏خورد، استراحت می‏کند و ... این به معنای سازگاری است و امری پسندیده و ممدوح است. اما گاهی آنان می‏خواهند در این مهمانخانه غذا بخورند و شخص می‏داند که غذای اینجا فاسد است و به هر دلیل نمی‏تواند یا نمی‏خواهد بگوید این غذا فاسد است یا اگر بگوید از وی قبول نمی‏کنند. در این صورت همراهی کردن با آنان و غذا خوردن، سازش‏کاری است و مورد مذمت می‏باشد. بر عکس، این دو، یعنی همراهی نکردن در صورت اول، لجبازی، تعصب بی‏جا و یکدندگی نام دارد ولی همراهی نکردن در صورت دوم، دفاع از مواضع اصولی، قاطعیت، حق‏مداری و ... نام دارد. از مشکلات بحثها این است که معمولاً افراد تفاوتی بین سازگاری با سازش‏کاری و همچنین بین یک‏دندگی و دفاع از مبانی اساسی نمی‏گذارند. مثلاً در بحث ما ممکن است یک شخص ـ صرف نظر از شیعه بودن ـ قاطعیت ابن‏زبیر، در نرفتن به مجلس ولید، و بی‏اعتنایی به احضاریه‏های وی و سرانجام با فریب از شهر خارج شدن را قاطعیت به حساب آورد و یا رفتن امام حسین(ع) در آن مجلس، و سلام بر امیر کردن، را نوعی سازش بداند و چون امام حسین(ع) را شخصی مبارز و سازش‏ناپذیر می‏داند در صدد تکذیب این امور برآید. ولی اگر متوجه شود که راهبرد اصلی در این مرحله و هدف اصلی بیعت نکردن با یزید است و این موضع، باید حفظ شود، آن گاه روشن می‏شود که امام حسین(ع) و ابن‏زبیر هر دو بر موضع اصلی پای فشرده‏اند ولی امام(ع) علاوه بر قاطعیت، سازگاری نیز داشته و اخلاقی کریمانه و بزرگوارانه را به نمایش گذارده است. از رفع نزاع بین دو انسان خبیث و وابسته به حکومت اموی استقبال می‏کند و ... ولی عمل پسر زبیر این سازگاری‏ها را ندارد. و در برخی موارد نوعی لجبازی نیز از آن ظاهر می‏شود. اما در مقابل این هر دو، عمل پسر عمر که از مواضع اصولی دست برداشت و حاضر شد با حکومت امویان و حتی با پلیدترین کارگزار آنان، حجاج بن‏یوسف، بیعت کند و حتی به جای بیعت با دست، پای حجاج را ببوسد، سازش‏کاری نام دارد و مذموم است.

قسمت دوم: انتخاب مکه

در اینکه امام حسین(ع) باید مکه را به عنوان اولین مقصد انتخاب می‏کرد بحثی نیست و هیچ کس در این باره رأی دیگری نداده است زیرا در مدینه ماندن، بدون بیعت کردن، امکان‏پذیر نبود و به سوی هر سرزمینی که رهسپار می‏شد، از شهرها و مردم دیگر از او بی‏خبر می‏ماندند و او از آنان و شهرهای دیگر اگر در مسیر حرکت به شام بود حرکت به آنها زمینه‏سازی برای قیام مسلحانه به حساب می‏آمد و حکومت می‏توانست به حضرت برچسب یاغی و تجاوزکار بزند و اگر از مسیر شام و مرکز خلافت دور می‏شد، برچسب ترسو بودن و فرار به وی می‏خورد و حکومت را بر ظلم و تجاوز جری‏تر می‏نمود. به همین جهت انتخاب مکه بهترین انتخاب بود زیرا همه مسلمانان به عنوان عمره یا حج به مکه رفت و آمد داشتند، خبر بیعت نکردن حضرت از این طریق پخش می‏شد، نامه‏های حضرت به آنان می‏رسید و از جواب‏های آنان مطلع می‏گشت و مردم مکه طایفه بنی‏هاشم را شاخه‏ای از خود می‏دانستند که از بین آنان پیامبر اکرم(ص) ظهور کرد و آنان را بر همگان برتری بخشید و به خانه کعبه رونقی دوباره داد. پس مکه علاوه بر مرکز اجتماعی و اخبار، مرکز زیارت و طواف، وطن اصلی و آباء و اجدادی امام حسین(ع) نیز بود. بنابراین در حرکت به سوی مکه اتهام فرار و یا یاغی بودن به حضرت نمی‏چسبد، خصوصاً که حضرت با زن و فرزند خارج شد و یاغی، جنگجو و خارجی زن و کودک را با خود همراه نمی‏سازد، پس امام حسین(ع) بدون اینکه با کسی مطرح سازد با این عمل خود نشان داد که برای جنگجویی صِرف، و تنها برای بیعت نکردن و یا تنها برای حکومت به دست گرفتن، از مدینه خارج نشده است بلکه محل‏های دیگری نیز برای خروجش وجود دارد. خصوصاً که دو روز مانده به انتهای رجب از مدینه خارج شد و بنابراین درک ثواب عمره رجبیه را نیز در دفاع از حرکت خویش داشت. شروع حرکت در شب بود تا از داغی هوا در امان باشد خصوصاً که آن مناطق گرمسیر است و طبق تطبیق تقویم شمسی با قمری زمان حرکت اوایل خرداد بوده که هوا نسبتاً گرم است و همچنین برای اینکه از دید مأموران حکومت مخفی باشد و آنان مزاحم حرکت او نشوند، تا مقداری از مدینه دور شود. اما از سوی دیگر برای اینکه حکومتیان حرکت او را یک حرکت صرفاً زیارتی به مردم ننمایانند و با اسم اینکه او نیز با ما موافق است و کلمات آن شب حضرت، در نزد ولید و مروان را سازش‏کاری جلوه ندهند و قلمداد نکنند فراز «فخرج منها خائفاً یترقّب»⁽¹²⁾ را ترنم کرد و نشان داد که اگر او مجبور نمی‏شد، اکنون به این سفر تن در نمی‏داد بلکه اجباری در کار بوده است و چونان حضرت موسی که از ترس کشته شدن، خانه و کاشانه‏اش را راه ساخت؛ او نیز از ترس کشته شدن به این سفر تن داده است و راه اصلی را پیش گرفت و از راههای فرعی حرکت نکرد تا او را ترسان و فراری قلمداد نکنند و گروههایی را برای تعقیب او نفرستند، همان گونه که هشتاد نفر را برای جستجوی ابن‏زبیر فرستادند. محمد حنفیه را در مدینه باقی گذاشت تا او را از اوضاع باخبر سازد و وصیت‏نامه خود را به او تحویل داد تا مردم از هدف حرکت امام، آگاه شوند و آن را زیارتی صِرف یا حرکتی از روی بغی و ظلم جلوه ندهند و در وصیت خود صریحاً به یگانگی خداوند در رسالت حضرت محمد(ص) شهادت داد و به قیامت و بهشت و دوزخ و حشر و نشر اعتراف کرد تا علاوه بر عمل به استحباب، و آموزش آن به دیگران، خود را از اتهام احتمالی ارتداد مبرا سازد و کسی حرکت او علیه حکومت یزید را نوعی ارتداد قلمداد نکند و با بیان اینکه «انی لم اخرج اشراً و لا بطراً، و لا مفسداً و لا ظالماً، و انما خرجت لطلب الاصلاح فی امة جدی ارید ان آمر بالمعروف و انهی عن المنکر و اسیر بسیرة جدی و ابی‏علی بن‏ابی‏طالب»⁽¹³⁾ اتهام یاغی بودن و خارجی بودن را از حرکت خود زدود خصوصاً که فرمود می‏خواهم به سیره جدم و پدرم با مردم رفتار کنم و همه می‏دانستند که جدش «رحمة للعالمین» لقب دارد و پدرش نوازش‏کننده یتیمان و در هم شکننده خوارج بوده است بنابراین حرکت او بر طبق حرکت آنان، است. از آنچه گذشت معلوم شد، امام(ع) در ابتدای حرکت تمامی احتیاط‏های لازم را نمود و تمامی راههایی که احتمال خطر یا اتهامی متوجه او بود را مسدود ساخت و در عین حال در تمامی مراحل سازگاری و مداری خود را نیز به نمایش دارد.

خلاصه ‏ای از انگیزه‏های حضرت برای

همراه بردن زن و فرزند از مدینه به مکه

از آنچه گذشت می‏توان برخی از انگیزه‏های حضرت، در همراه ساختن زن و فرزند در سفر به مکه را این گونه بیان کرد:

1 ـ پیشگیری عملی از متوجه ساختن اتهام یاغی، متمرد و خارجی به حرکت خود.

2 ـ نمایاندن اینکه به عمره رجبیه می‏رود و قصد آشوب بر پا کردن و جنگ و نزاع ندارد.

3 ـ حفظ زن و فرزند از تعرض‏های احتمالی که عمال حکومت ممکن بود به آنان روا دارند تا روحیه حضرت را آزرده‏خاطر سازند یا زن و فرزندش را اسیر بگیرند و زندانی کنند تا او خودش را تسلیم یازد.

4 ـ حفظ زن و فرزند به عنوان یک وظیفه اخلاقی، انسانی، عربی و اطلاع دایم از وضع آنان؛

5 ـ پاسخگویی به عواطف آنان و عشق و علاقه آنان به حضرت. زیرا اکنون حدود بیست سال بود که حضرت دایماً با آنان بود و جنگ، تجارت، زیارت و سیاحتی در بین نبود که مدت زیادی از آنان دور باشد بنابراین رها ساختن آنان برای مدت طولانی، آنان را آزرده خاطر می‏ساخت و نیاز روانی آنان را نادیده می‏انگاشت که این با رعایت حقوق و عواطف آنان سازگار نبود.

6 ـ امام در طول بیست سال به آموزش و پرورش زن و فرزندان مشغول بود و مضمون «و انذر عشیرتک الاقربین»⁽¹⁴⁾ را کاملاً رعایت می‏کرد و این آموزش و پرورش نباید با حرکت امام، تعطیل می‏شد. از آنچه گذشت معلوم گشت که تنها نباید به کارها و رفتارهای امام حسین(ع) از جنبه سیاسی نگریست بلکه اگر چند انگیزه سیاسی برای همراه بردن زن و فرزند برای حضرت، مطرح بوده، چند انگیزه و علت غیر سیاسی نیز می‏توان برای آن پیدا کرد و مسلماً برای یک فرد پرورش‏یافته در مکتب علی(ع) و فاطمه(س) و پرورش‏یافته بر زانوی پیامبر رحمت(ص) انگیزه‏های عاطفی، روانی و اخلاقی، اگر کشش بیشتری نداشته باشد کشش کمتری ندارد، به ویژه با توجه به اینکه پس از صلح با معاویه، حضرت تمام این بیست سال را در مدینه کنار خانواده‏اش بود و سفرهای زیارتی حج یا عمره را نیز به اتفاق آنان طی می‏کرده است و زندگی مدنی حضرت، با زندگی مکّی تفاوت داشت زیرا زندگی مکّی، تجارت‏های طولانی‏مدت و امثال آن را به همراه داشت ولی در محیط مدینه از تجارت‏های آنچنان خبری نبود و مردم بیشتر به کشاورزی مشغول بودند. و حضرت نیز در این مدت سیاه بیست ساله که هیچ گونه تبلیغی از اسلام نمی‏توانست انجام دهد، در درون خانه به پرورش دینی خانواده و اصحاب بسیار نزدیک مشغول بود که ثمره آن را بعداً در ضمن بررسی حوادث کربلا و حوادث پس از آن به اجمال اشاره خواهیم کرد. امور تربیتی و خانوادگی اموری است که از دید اکثر تحلیل‏گران وقایع کربلا مخفی مانده و نوعا به این مسئله نپرداخته‏اند که چگونه شد زن و فرزندان حضرت، در کربلا و پس از آن روحیه خود را نباختند و تا آخر مقاوم و پا بر جا ایستادند.

امام حسین(ع) در مکه

حضرت اباعبدالله(ع) در اوایل شعبان به مکه رسید و هنگامی که وارد شد آیه «و لما توجه تلقاء مدین قال عسی ربی ان یهدینی سواء السبیل»⁽¹⁵⁾ را زمزمه می‏کرد و خودش و مردم مکه از آمدن امام حسین(ع) و سالم رسیدنشان، خوشحال بودند. تنها عبدالله بن‏زبیر در باطن ناراحت بود زیرا که می‏دانست با بودن امام، در مکه، کسی با او بیعت نمی‏کند و امام در نظر آنان باعظمت‏تر از ابن زبیر است.⁽¹⁶⁾

در مکه گروههای زیادی از مردم، اهل نظر و .... به ملاقات حضرت آمدند و از حرکت او ابراز خوشحالی نمودند و در باره وقایع آینده و حرکت بعدی تحلیل‏هایی نمودند. برخی پیشنهاد ماندن در مکه را مطرح ساختند، برخی پیشنهاد رفتن به یمن و امثال آن را مطرح ساختند، برخی پیشنهاد برگشتن به مدینه و بیعت با یزید را عنوان کردند.⁽¹⁷⁾ ولی هیچ کس پیشنهاد رفتن به کوفه را مطرح نساخت. بلکه همه با تحلیل‏های خود یا حتی با گریه و زاری به نحوی حضرت را از رفتن به سوی کوفه باز می‏داشتند، همان طور که برخی از افراد در مدینه، یا در راه مکه، که حضرت را می‏دیدند از رفتن به کوفه نهی می‏کردند. و پس از حرکت حضرت به کوفه نیز این نهی‏ها ادامه داشت ولی حضرت سرانجام مسیر کوفه را انتخاب کرد و به آن سویی رهسپار شد که همه از آن می‏ترسیدند و حضرت را از آن باز می‏داشتند.

حال سؤال این است که چرا حضرت به تحلیل‏های آنان عمل نکرد و مسیر دیگری اعم از ماندن در مکه یا رفتن به سوی یمن و ... را انتخاب ننمود و تنها مسیری را که همه از آن نهی می‏کردند پیمود؟ مگر ایشان آیه «و شاورهم فی الامر»⁽¹⁸⁾ را نخوانده بود؟ مگر از پدرش نشنیده بود که «من شاور الرجال شارکها فی عقولها».⁽¹⁹⁾

نیاز پاسخگویی به این پرسش با توجه به بحث‏های قبلی، به ویژه اینکه امام حسین(ع) همیشه جانب احتیاط را رعایت می‏کرد و احتمال‏های کم‏اهمیت را نیز بها می‏داد و علاوه بر اینها تلاش می‏کرد در عین حفظ مواضع اصلی خویش با دیگران و حتی با دشمنان سازگاری داشته باشد، بیشتر روشن می‏گردد. زیرا از نظر ظاهری نه تنها حضرت، احتمال خطر را نادیده گرفته بلکه خود را در دهان دشمن قرار داده است و مشاوران زیادی را نیز از خود ناراحت نموده است و سرانجام خود را به کشتن داده و زن و فرزندان خود را اسیر دشمن ساخته است. حداقل لازم بود که زن و فرزند خود را از مکه به کوفه نبرد و تنها ماندن یکی دو ماهه خانواده بهتر از برخورد با آن حوادث سهمگین و بودن در درون جنگ و درگیری بود تن دادن به این همه ریسک و خطر، خصوصاً با توجه به ارزش زیادی که امام برای خانواده‏اش قایل بوده، حتماً دارای مصالح و انگیزه‏هایی بوده که باید آنها را کشف کرد.

انگیزه افراد در نهی از حرکت به کوفه

به نظر می‏رسد پیشنهادهای افراد مختلف پیرامون نهی از رفتن حضرت، به سوی کوفه، یا نهی از بردن خانواده در این سفر، برخاسته از جوّ سیاسی و شناخت آنان از اوضاع سراسر مملکت اسلامی یا شناخت روحیه مردم کوفه نبوده است، بلکه همه برخاسته از احادیثی بوده که از پیامبر اکرم(ص)، حضرت علی(ع)، حضرت مجتبی(ع) و ... در باره کشته شدن امام حسین(ع) در نزدیکی کوفه سرزمین طف، نینوا و یا کربلا بوده است و آنان چون این احادیث را در ذهن داشتند و می‏دیدند که حضرت، با حکومت یزید بیعت نکرده و از مدینه خارج شده و به برخی نواحی نامه نوشته و سخنش بر سر زبان‏ها می‏گردد و احتمال دارد که پیشگویی‏های پیامبر اکرم(ص) در مورد او به وقوع بپیوندد، برای رهایی او از آنچه مقدر شده و پیامبر اکرم(ص) از آن خبر داده است، پیشنهادهای دیگر را مطرح می‏ساختند.

آنان فکر می‏کردند اگر امام به سوی کوفه نرود، می‏توان با اراده خداوند مقابله کرد تا او کشته نشود. آنان چه بسا خداوند را همانند بشری می‏دانستند که چون طرح عملیاتی‏اش فاش شود می‏توان به او رو دست زد و نقشه‏های او را خنثی ساخت! اما امام حسین(ع) خوب می‏دانست که خبرهای پیامبر اکرم(ص) حتماً محقق می‏شود و ... و به خاطر اخبار غیبی نباید کار، تلاش، خرد، عقل، عشق، عاطفه و ... را به کناری نهاد. بلکه همه باید تلاش خود را به بهترین نحو انجام دهند و قضای الهی هم خواهد آمد.

و این کلام که قضای الهی همان گونه که هست محقق می‏شود را حضرت در موارد زیادی و در جواب افراد مختلفی به کار برده است و همین نشان می‏دهد که آنان می‏خواسته‏اند با پیشنهادهای خود، جلوی تحقق آن را بگیرند و حضرت می‏فرماید آن قضا قابل رفع و دفع نیست.⁽²⁰⁾

بنابراین کسی نباید سخنان عبدالله بن‏عباس، عبدالله بن‏جعفر، عبدالله بن‏عمر، عبدالله بن‏زبیر، محمد حنفیه، مسور بن‏مخرمة، بوبکر بن‏عبدالرحمن، عمر بن‏علی بن‏ابی‏طالب، عبدالله العدوی،ام سلمه و ... را تحلیل سیاسی قلمداد کند زیرا اکثر اینان به خانواده عصمت نزدیک بوده و از پیشگویی‏های پیرامون قتل امام حسین(ع) خبر داشته‏اند و امام هم در مقابل به کلماتی چون: «اگر به آشیانه جانوری پناهنده شوم باز مرا بیرون می‏آورند و می‏کشند»،⁽²¹⁾ «از خداوند در این باره طلب خیر می‏نمایم»،⁽²²⁾ «قضای الهی در هر کار واقع می‏شود»،⁽²³⁾ «اگر در دل سنگی باشم مرا خارج می‏سازند و می‏کشند»⁽²⁴⁾، «خداوند خواسته مرا کشته ببیند»⁽²⁵⁾، «خداوند آن گونه که دوست دارد حکم می‏کند.»⁽²⁶⁾ و ... تمسک کرده تا به آنان بفرماید نباید به فکر مخالفت با قضای حتمی الهی بود، بلکه هر کسی باید وظیفه خود را انجام دهد و به همین جهت آنان قانع می‏شدند و سکوت می‏کردند و گرنه تحلیل سیاسی را با قضای الهی پاسخ گفتن خطاست و امام(ع) چنین کاری را انجام نمی‏دهد.

قسمت سوم: ویژگی ‏های مثبت

کوفه و مردم آن

علی‏رغم اینکه در سخنرانی‏ها و منبرها پیوسته بدی کوفه و مردم آن بیان می‏شود ولی از نظر تاریخی و تحلیلی این چنین نیست و ویژگی‏های مثبت فراوانی داشته‏اند که در جای دیگری وجود نداشت که اگر از علم غیب و اخبار و پیشگویی‏هایی که پیامبر اکرم(ص) فرموده بود صرف نظر کنیم و آنان را نادیده بگیریم، یا به جای امام حسین(ع) فرد دیگری بیرق مخالفت با حکومت یزید را برمی‏افراشت و می‏خواست آن حکومت را ساقط سازد یا در مقابل آن، حکومتی قوی تشکیل دهد، تنها راه و عاقلانه‏ترین راه، هم‏دست شدن با مردم کوفه بود و در آن زمان بهترین یاوران آنان بودند و مناسب‏ترین سرزمین برای درگیری با حکومت مقتدر اموی، کوفه و اطراف آن بود.

1 ـ از زمانی که امام حسین(ع) با بیعت نکردن در مدینه، عَلَم مخالفت با بنی‏امیه را برافراشت و به سوی مکه هجرت کرد نامه‏های زیادی از کوفه برای حضرت فرستاده شد و او را به دیار خود دعوت کردند ولی هیچ کسی از هیچ جای دیگر نامه‏ای برای حضرت ننوشت و اعلام آمادگی برای پذیرایی از حضرت و دفاع از او یا دفاع از اسلام ننمود.

2 ـ مردم سایر شهرها در جریان امور نبودند تا به فکر تغییر حکومت و امثال آن بیفتند، همه حکومت مرکزی را قبول داشتند و با آن بیعت کرده بودند، شام و اطراف آن برای رسول اکرم(ص) خویشاوندی نزدیک‏تر از معاویه نمی‏شناختند! بصره که هیچ نامه‏ای به حضرت ننوشتند و حتی حضرت که به سران آنان نامه نوشت، برخی نامه‏ها را کتمان کردند و یکی از آنان از ترس اینکه این نامه دسیسه‏ای از سوی ابن‏زیاد باشد، نامه و نامه‏رسان را نزد ابن‏زیاد برد و او نیز نامه‏رسان را اعدام کرد.⁽²⁷⁾

از بلاد یمن و غیره نیز خبری نبود، اگر چه گفته می‏شد که آنجا شیعیان علی(ع) هستند ولی شیعه بودنشان و محبت علی(ع) در دل داشتنشان به این جهت بود که حدود پنجاه و اندی سال قبل، پس از اینکه خالد بن‏ولید به آنان حمله کرده بود و اموال آنان را از بین برده بود و زیادی از آنان را کشته بود، حضرت علی(ع) به آن دیار رفت و تمامی خسارت‏های مادی و معنوی را جبران کرد⁽²⁸⁾ و دفعات بعدی نیز همین گونه عمل کرده بود. بنابراین هیچ مزیتی بر مردم کوفه نداشتند.

3 ـ مردم کوفه نیز دست‏پرورده علی(ع)، عاشق او و عاشق فرزندان او بودند و لااقل بیست ماه همراه علی(ع) با معاویه جنگیدند و پنج سال تحت نظارت مستقیم او بودند و نیز به سرزمین شام، مرکز حکومت امویان نزدیک‏تر بود از یمنی که رفتن به آنجا خودش نوعی فرار تلقی می‏شد.

بله مردم کوفه مشکلی داشتند که آن مشکل مختص به آنان نبود بلکه سراسر عالم اسلام را فرا گرفته بود و آن جهالت نسبی آنان و توجه نداشتن به توطئه‏های مخفی معاویه و دار و دسته بنی‏امیه بود که باعث شد از آنان خوارج به وجود بیاید که وصف آنان گذشت.

هر سیاستمداری ـ و از جمله امام حسین(ع) ـ احتمال می‏داد این نقیصه در طول بیست سال گذشته که مردم کوفه جنگی نداشته‏اند و فرصت کافی برای علم آموزی و ... داشته‏اند مرتفع شده باشد، خصوصاً که برخی از صحابه پیامبر(ص) و تابعان خوب و باوفا در کوفه بودند و آنان نامه به حضرت نوشتند.

بنابراین، انتخاب کوفه بهترین گزینه بود زیرا؛

الف: مردم آنجا اکثریتشان شیعه و دوستدار ائمه اطهار بودند.

ب: اکثر مردم آن جا به حضرت نامه نوشتند و از آن حضرت دعوت کردند در حالی که مردم هیچ شهری از وی دعوت نکردند.

ج: کوفه مرکز جنگجویان بود و همه طوایف، در آن طایفه و عشیره‏ای داشتند و اگر رزمنده و جنگجوی دیگری وجود داشت

می‏توانست با ورود به کوفه در قبیله و گردان مخصوص خود قرار گیرد.

د: مردم کوفه عدالت علی(ع) و بیست سال ظلم و جور معاویه را با تمام وجود حس کرده بودند، بنابراین عشق و علاقه‏شان به قیام و یاری حسین(ع) بیش از دیگران و دارای اصالت بود.

ه: با وجود افراد دانشمندی که در کوفه بودند، سطح فرهنگی آنجا از جاهای دیگر برتر بود، از توطئه‏هایی که در حال شکل‏گیری بود آگاه‏تر بودند، در نتیجه نمی‏شد امام حسین(ع) و اصحابش را در بین آنان با برچسب خارجی، بدنام جلوه داد. و این امتیازی بود که در جاهای دیگر وجود نداشت.

به همین جهت پس از کشتن امام حسین(ع) مردم شهرهای دیگر ورود اسرا را جشن گرفتند ولی مردم کوفه این چنین نکردند.

و: مردم کوفه در نزد اهل بیت بدسابقه‏تر از جاهای دیگر نبودند، اگر مردم کوفه پس از سه سال جنگ خسته شده بودند و نسبت به جنگ همراه حضرت علی(ع) سستی به خرج دادند، مردم مدینه، همان روزهای اول پس از رحلت رسول خدا(ص) به سراغ دیگران رفتند و حتی در گرفتن فدک حضرت علی(ع) و زهرا(س) را یاری نکردند و مردم بصره در ابتدای حکومت حضرت علی (ع) از یاوران طلحه و زبیر شدند.

خلاصه:

تنها سه گزینه برای حضرت اباعبداللّه(ع) وجود داشت:

1ـ پیشنهاد عبداللّه بن‏عمر، مبنی بر بیعت با یزید و برگشتن به مدینه، خانه و کاشانه خود و سازشکاری و دست برداشتن از تمامی اصول و مبانی خود.

2ـ ماندن در مکه و استفاده از امنیت حرم و مقاومت در درون شهر مکه، همان

گونه که ابن‏زبیر عمل کرد.

3ـ رفتن به کوفه، همان چیزی که انتخاب شد.

اما گزینه اول همان سازشکاری، قبول ذلت و فاتحه اسلام را خواندن بود، همان گونه که خود حضرت فرمود: «و علی الاسلام السلام اذ بلیت الامة براع مثل یزید».

گزینه دوم بر فرض مثمر بودن و مفید بودن، ثمری بیشتر از آنچه که برای ابن‏زبیر داشت برای امام حسین(ع) به همراه نداشت بلکه به مراتب ثمراتش برای امام حسین(ع) کمتر بود. زیرا یزید سال اول حکومتش امام حسین(ع) را شهید کرد و سال دوم به مدینه حمله کرد و سال سوم مکه را مورد تعرض قرار داد و به خانه خدا حمله کرد و حتی خود کعبه را به آتش کشید و در همان گیر و دار یزید مرد و محاصره مکه و خانه خدا شکسته شد.

بنابراین اگر امام حسین(ع) به کربلا نمی‏رفت، همان سال اول، در مکه مورد هجوم همه‏جانبه واقع می‏شد و او و عبداللّه بن‏زبیر هر دو در یک حادثه و با یک حمله کشته می‏شدند و مقاومت آنان بدون هیچ دستاوردی به شکست می‏انجامید و هزینه کمتری را برای یزیدیان به همراه داشت.

اما در مقابل امام حسین(ع) و سایر مبارزان هزینه بیشتری را پرداخته بودند زیرا حرمت خانه خدا شکسته بود و برچسب خارج یا مرتد یا فتنه‏گر به راحتی به دامان او می‏چسبید و اثر و نامی از نهضتش باقی نمی‏ماند. همان گونه که از ابن‏زبیر اثری و نامی نماند.

و احتمال اینکه حضرت در حال احرام، در مکه یا منا و عرفات ترور شود نیز بود که در این صورت بیشترین هزینه‏ها را امام حسین(ع) پرداخت کرده بود و هیچ بهره‏ای نبرده بود.

و علاوه بر اینها احتمال اینکه جاه‏طلبی‏های ابن‏زبیر و اینکه او می‏دانست با بودن امام حسین(ع) کسی با او بیعت نمی‏کند موجب شود که خود او برنامه ترور حضرت را پی‏ریزی کند یا درگیری خانوادگی و خطی پیش بیاورد، نیز منتفی نبود همان گونه که پدرش و طلحه، جنگ جمل را به جهت مقام‏طلبی، علیه حضرت علی(ع) تدارک دیدند. و در این صورت نیروهای مخالف حکومت بنی‏امیه خودشان با هم درگیر می‏شدند و بهترین موقعیت را برای سیطره حکومت اموی فراهم می‏کردند.

به هر حال، گزینه دوم ـ اگر نفعی داشت ـ که نداشت ـ برای ابن‏زبیر بود و برای امام حسین(ع) هیچ گونه نفعی را نمی‏توانست به همراه داشته باشد.

بنابراین تنها گزینه معقول و کم‏هزینه برای امام، گزینه سوم یعنی انتخاب کوفه بود، حتی اگر چه قطع داشت که در این مسیر کشته خواهد شد، زیرا باز حرمت خانه خدا شکسته نمی‏شد، نیروهای مخالف حکومت مرکزی با هم درگیر نمی‏شدند و دشمن را در چند مرحله و در چند نقطه مختلف مورد هجوم قرار می‏دادند، یکی خودش و اصحابش در کربلا، دوم، عبداللّه بن‏زبیر و یارانش در مکه و سوم مردم مدینه در مدینه.

علاوه بر اینکه ـ صرف نظر از اخبار غیبی ـ احتمال عقلایی وجود داشت که مردم کوفه بر توطئه‏ها پیروز شوند و امام پیروزمندانه وارد کوفه شود و حکومت حق و عادلانه‏ای تشکیل دهد و آنچه را در وصیت‏نامه نوشته بود، در خارج از کاغذ، بر صفحه وجود محقق سازد.

افزون بر اینها اگر امام حسین(ع) مسیر دیگری را انتخاب می‏کرد مثلاً به سوی یمن رهسپار می‏شد ولی قبل از وصول به آنجا فرماندار و سپاهیان یمن با لشکری در بیرون شهر به مصاف امام حسین(ع) می‏آمدند و یا

در صورت ورود به یمن کسی به سخنانش اعتنایی نمی‏کرد و از ترس یا دوستی تنها از حکومت اموی اطاعت می‏کردند، آیا جای اشکال به امام حسین(ع) باقی نبود که چرا کوفه با این ویژگی‏های مثبت را رها کردی و به یمن، مصر، نجد یا ... رفتی تا تو را خوار و ذلیل سازند؟

آیا در صورت رفتن به بلاد غیر کوفه، حجتی علیه مردم داشت تا بگوید من برای پاسخگویی به دعوت شما آمده‏ام؟ آیا سابقه مردم شهرهای دیگر در برخورد با اهل بیت از کوفه درخشان‏تر بود؟!

بنابراین تنها گزینه قابل انتخاب همان بود که حضرت سید الشهداء انتخاب نمود.

علل همراهی خانواده امام با وی از

مکه تا کربلا

اکنون که روشن شد، تنها گزینه برای امام حسین(ع) ـ کوفه بود ـ هر چند اینکه از علم غیب و اخبار پیامبر اکرم(ص) و یا از تحلیل سیاسی اوضاع، به ا ین نتیجه برسد که در این مسیر یا در کوفه یا پس از ورود به کوفه کشته می‏شود ـ این سؤال پیش می‏آید که چه ضرورتی داشت تا در این سفر، خانواده را همراه خود ببرد؟

چه اشکالی پیش می‏آمد که آنان را در مکه باقی گذارد تا در جوار خانه خدا عبادت کنند یا آنان را به همراه عبداللّه بن‏عباس به مدینه بفرستد؟

طرح سؤال به گونه ‏ای دیگر

افرادی که تاریخ امام حسین(ع) را خوانده‏اند به خوبی حس کرده‏اند که اوضاع کوفه تا قبل از رفتن عبیداللّه بن‏زیاد به آنجا به نفع امام حسین(ع) بود و هیجده هزار نفر با مسلم بن‏عقیل نماینده حضرت بیعت کردند و آمادگی خود را برای جهاد اعلام کردند و بقیه مردم عادی ـ غیر از حکومتیان و برخی سران

قبایل ـ نیز اگر چه بیعت نکرده بودند ولی از آمدن امام حسین(ع) خوشحال بودند به گونه‏ای که وقتی ابن‏زیاد با چند نفر همراه شبانه به کوفه وارد شد مردم به خیال اینکه او امام حسین(ع) است در هر کوی و برزن به او سلام می‏کردند و او را اکرام می‏نمودند تا به فرمانداری رسید و نعمان بن‏بشیر را عزل کرد و به جای وی نشست. آن گاه مردم فهمیدند که او ابن‏زیاد است و دیگر کار از کار گذشته بود. حال سؤال اصلی این است که اگر امام حسین(ع) همچون ابن‏زیاد عمل می‏کرد و زن و فرزندان را رها می‏کرد و با چند جوان بنی‏هاشم به کوفه وارد می‏شد و سپس بر مسند می‏نشست و به دنبال آن، مردمی که با او بودند، مخالفان و سران لشکر را دستگیر می‏کردند و حکومت کوفه به دست حضرت می‏افتاد، آن گاه کسی می‏فرستاد و زن و فرزندانش را به کوفه می‏آورد. چرا امام چنین نکرد و با صبر و متانت تمام، همراه با زن و بچه، آهسته آهسته حرکت کرد تا تمام موقعیت‏ها را از دست داد؟ به بیان دیگر آیا صرف نظر از علم غیب و عصمت امام حسین(ع) به حکومت نرسیدن ایشان، همچنین زجر کشیدن و اسیر شدن خانواده‏اش آیا ناشی از همین امر نبوده است؟

جو عمومی کوفه

گاهی انسان فکرهایی می‏کند و تصوراتی را در درون خود پرورش می‏دهد که در واقع، تنها بازی با خیالات است. مثلاً وقتی که گفته می‏شود در کوفه هیجده هزار نفر با مسلم بیعت کردند، ممکن است به ذهن بیاید که کوفه در دست شیعیان بود، فرمانداری، اطلاعات نیروهای نظامی و انتظامی همه و همه با مردم بودند. مسلم بن‏عقیل در میدان عمومی شهر یا در مسجد جامع شهر نشسته بود و هیجده هزار نفر آمدند و با او بیعت کردند. در صورتی که چنین نیست. حکومت و

حکومتیان بر همه شهر مسلط بودند، رفت و آمدها را در نظر می‏گرفتند، مسلم بن‏عقیل به طور پنهانی وارد کوفه شد، ابتدا در خانه مختار بن‏ابی‏عبیده بود، سپس به خانه هانی بن‏عروه منتقل شد، مردم مخفیانه با چند واسطه، می‏توانستند مسلم را بیابند، همه این امور به دور از چشم حکومتیان بود و مخفیانه جنبش در حال گسترش بود و افراد با تهیه اسلحه و وسایل جنگی کم کم خود را آماده می‏ساختند.

با مردن معاویه، شیرازه حکومت از هم نپاشیده بود بلکه با پیش‏بینی معاویه اوضاع کاملاً عادی بود، او در کوفه افراد قوی و اطلاعاتی‏ها و جاسوس‏های کارکشته قرار داده بود، بنابراین اگر چه آنان نمی‏دانستند که دقیقا مسلم کجاست ولی از آماده شدن مردم خبر داشتند و سران ارتش و مزدوران حکومت به یزید نامه نوشته بودند و خواستار عزل نعمان بن‏بشیر و نصب کردن فرمانداری قوی و پرهیبت بودند. برخی از کسانی که به یزید نامه نوشتند عبارتند از: عمر بن‏سعد، عمارة بن‏عقبة و عبداللّه بن‏مسلم.⁽²⁹⁾

تفاوت امکانات

امکاناتی که یزیدیان داشتند با امکانات امام حسین(ع) قابل مقایسه نبود. حکومتی‏ها تمامی مال‏ها و ثروت‏ها را در اختیار داشتند؛ فرمانداران، وزرا، اطلاعات، نیروهای نظامی و انتظامی، خطبای جمعه، رسانه‏های گروهی، همه و همه در اختیار حکومت بود و امام حسین(ع) یا ابن‏زبیر افرادی بودند که بیعت نکردند و حتی توان مقاومت در درون شهر و خانه، خود را نداشتند و حتی مردم مدینه که صحابه خاص رسول خدا(ص) و مرکز اسلام بودند از آنان حمایت نمی‏کردند و بنابراین مخفیانه به مکه آمدند و در مکه از امنیت برخوردار نبودند و احتمال برخورد شدید حکومت با آنان در هر وقتی منتفی نبود.

و یکی از انگیزه‏های امام برای ترک مکه، احتمال ترور بود.

امکانات آنان به قدری کم بود که امام، مسلم بن‏عقیل را، تنها به سوی کوفه فرستاد. او چون راه را نمی‏دانست به مدینه آمد و دو راهنما از آنجا کرایه کرد تا وی را به کوفه برسانند، راهنماها راه را گم کردند و در بیابان، از داغی و تشنگی جان دادند. مسلم پس از فوت آنان فاصله زیادی را طی کرد تا به آب رسید. از آنجا طبق نقلی که البته جای تأمل دارد، نامه‏ای نوشت و از امام تقاضای استعفا کرد و امام نپذیرفت و به هر حال مسلم تک و تنها وارد کوفه شد.⁽³⁰⁾ مسلما وضع او و خبررسان او با حکومتی که برید (= اسب‏های تیزتک) دارد و با سرعت پیام‏ها را می‏رساند تفاوت داشت و اساسا قابل مقایسه نیست.

وسایل ارتباط جمعی نظیر روزنامه، تلفن، رادیو و ... و جود نداشته و اخبار را تنها پُستی‏های حکومتی و مسافران می‏رساندند. مثلاً مرگ معاویه که پانزده رجب واقع شد خبرش از طریق پستچی در بیست و چهارم یا بیست و پنجم رجب به مدینه رسید. به همین ترتیب خبر بیعت نکردن امام حسین(ع) در فاصله دورتری به کوفه رسید و به همین جهت نامه‏های مردم کوفه دهم، دوازدهم چهاردهم ماه رمضان در مکه به دست حضرت رسید.⁽³¹⁾ یعنی حدود چهل روز پس از ورود امام به مکه.

حضرت برای اطمینان از اوضاع و راست بودن بیعت مردم، باید نماینده‏ای می‏فرستاد، کسی که به قول اشکال کننده، با سرعت خود را به کوفه برساند و اخبار را به دست آورد و سریع امام را باخبر سازد و مسلم چنین کرد و با توجه به اوضاع و احوال حدس می‏زد که امام در روز هشتم و یا نهم ذی الحجة حرکت کند و به همین جهت در وصیت خود به محمد بن‏اشعث گفت: من به حسین نامه نوشته‏ام که به کوفه بیاید و همین روزها حرکت می‏کند، به او نامه بنویسید که مردم کوفه نقض عهد کرده‏اند تا او از حرکت منصرف شود.⁽³²⁾

زمان گفتن این سخنان از روز نهم ذی الحجة روز قتل مسلم می‏باشد و روز حرکت امام حسین(ع) روز هشتم ذی الحجة بوده است. بنابراین امام حسین(ع) در حرکت به سوی کوفه سستی و توانی نکرده است و بر فرض که بدون زن و بچه هم حرکت می‏کرد نمی‏توانست قبل از ابن‏زیاد به کوفه برسد. زیرا ظاهرا ابن‏زیاد در اواخر ذی‏القعده به کوفه رسیده و در این فاصله بر اوضاع مسلط شده و مردم را از گرد مسلم پراکنده ساخته و بالاخره در روز نهم ذی الحجة مسلم را شهید ساخته است.

بنابراین امام حسین(ع) با هر برنامه‏ای که حرکت می‏کرد نمی‏توانست قبل از ابن‏زیاد خود را به کوفه برساند تا بر اوضاع مسلط شود و آن گونه‏ای که شخص خیال‏پرداز فکر می‏کند پیروز شود و تنها مزاحم پیروزی، همراهی زن و فرزند با او باشد.

حال فرض کنیم چنین می‏شد و امام زودتر حرکت می‏کرد و به جای ابن‏زیاد، امام بود که وارد کوفه می‏شد و به سراغ فرمانداری می‏رفت. همین که وارد فرمانداری می‏شد مأموران حکومتی او و همراهانش را دستگیر و به عنوان اشغالگر و خارجی و یاغی اعدام می‏نمودند.

توجه شود که هر شمشیرکش علیه حکومت را در آن ایام با برچسب خارجی، محکوم به مرگ می‏کردند. حتی هانی بن‏عروه که در فرمانداری مورد ضرب و شتم ابن‏زیاد واقع شد، ریشش از خون‏های چهره‏اش رنگین شد، بینی‏اش شکست و ... همین که دست برد تا اسلحه مأموری را بگیرد تا از خود دفاع کند، ابن‏زیاد فریاد زد «أحروری؟!»⁽³³⁾ آیا تو از خوارج هستی و سپس گفت: «کشتن تو بر ما حلال شد.»⁽³⁴⁾

بنابراین بر فرض امکان داشت که حضرت به دارالامارة (فرمانداری) وارد شود ثمره‏ای جز برچسب خارجی گرفتن و کشته شدن نداشت.

از سوی دیگر در فرمانداری نامه‏ها و سخنان فرمانروایان و بنی‏امیه اعتبار دارد نه شخصی خارج از حکومت و متعرض حکومت.

و اگر امام بین مردم می‏ماند کاری بیش از آنچه مسلم کرد انجام نمی‏داد یا نمی‏توانست انجام دهد، زیرا تا آنجا که امکان داشت باید مخفیانه مردم بیشتری را آماده سازد و برای مبارزه‏ای طولانی، ابتدا با مأموران و طرفداران حکومت، در کوفه انجام دهد و سپس با نیروهای تازه‏نفس شامی بجنگد و بعید بود که حادثه‏ای بهتر از صفین اتفاق بیفتد زیرا در آن زمان شهرهای بصره، کوفه، مکه، مدینه، یمن و تمامی ایران در اختیار حضرت علی(ع) بود و شام و فلسطین در اختیار معاویه. ولی در این زمان بر فرض رسیدن امام به کوفه، تنها توده مردم کوفه با امام حسین(ع) بودند و دشمنان به مراتب قوی‏تر از آن زمان، در جلوی رو داشتند.

خلاصه: آمدن زن و بچه همراه امام حسین(ع) هیچ گونه نقش منفی در نهضت امام(ع) و به پیروزی رسیدن آن نداشته است.

آنچه مهم است اینکه آیا همراهی آنان با حسین(ع) تأثیر مثبتی برای اسلام یا برای خود آنان داشته است یا خیر؟

اگر فرض شود همراهی خانواده امام با وی هیچ نقش مثبتی در اسلام، نهضت و ... نداشته باشد باز بردن آنان به همراه خود، قابل توجیه است، زیرا که آنان خودشان خواستار همراهی با حضرت بودند و چندین بار که در طول مسیر اعلام کرد که هر کس می‏خواهد برگردد هیچ یک از آنان چنین خواسته‏ای را مطرح نکرد بلکه اگر در جاهایی امام می‏فرمود که همراهی آنان لازم نیست و می‏توانند برگردند آنان ناراحت می‏شدند. و حتی در کربلا و پس از آن هیچ یک نمی‏گفتند ای کاش به چنین سفری نمی‏رفتیم.

بنابراین بر فرضی که همراهی آنان با امام حسین(ع) هیچ نفع و ضرری نداشته باشد، باز رفتن آنان به همراه امام خواست شخصی آنان بوده و خودشان بر چنین مسافرت و چنین رنج و درد کشیدن‏هایی راضی و بلکه خوشحال بوده‏اند و ما نباید افراد را بر کاری که به دلخواه خود انجام داده‏اند و پدر به عنوان رئیس خانواده آنان را در خواستشان آزاد گذاشته و ضرر و زیانی برای دیگران نداشته، توبیخ یا محاکمه کنیم.

بلکه باید از امام حسین(ع) درس مهربانی و مدیریت بیاموزیم که چنان با خانواده و کودکان مهربانی کرده که حتی در سخت‏ترین شرایط، حاضر نیستند او را تنها بگذارند.

اوج عشق خانواده به امام حسین(ع) را می‏توان از کلام «جون» غلام ابوذر فهمید. او که غلامی سیاه و هدیه ابوذر به امام حسین(ع) بود وقتی حضرت او را مرخص کرد تا برود و زنده بماند به جای اینکه از آزادی خود خوشحال شود گریه افتاد و گفت: ... سوگند به خدا شما را رها نمی‏سازم تا خون سیاهم با خون‏های شما در آمیزد.⁽³⁵⁾ وقتی نوکر که همیشه خواستار آزادی است این چنین باشد، حساب دیگران و عشق و علاقه‏شان به حسین روشن است.

یا عبداللّه بن‏حسن که نوجوان بود و برای دفاع از عمویش از خیمه فرار کرد و وقتی شمشیری حواله حسین(ع) شد دست خود را جلو برد تا به این وسیله از امام دفاع کند و دستش قطع شد⁽³⁶⁾ نمونه دیگری از عشق به امام است که حاصل زحمات امام، خوش‏رفتاری او، احترام به افراد، آموزش آ نان و ... می‏باشد که همه قابل درس‏آموزی است.

فواید همراهی خانواده با امام

مسلم است که اگر امام بدون زن و فرزند بلکه با هفتاد یا صد یا پانصد مرد جنگی از مکه به سوی کوفه رهسپار می‏شد، به راحتی ممکن بود که به آنان برچسب یاغی، مفسد، خارجی و ... بزنند و در همان اولین برخورد در بیرون کوفه آنان را به عنوان خارجی و حَروُری از بین ببرند که در این صورت کشته می‏شدند و اثری از آنان در صفحه آن روز یا هر روز تاریخ باقی نمی‏ماند.

2ـ بعید نبود که حکومتیان به عنوان لشکر فاتح به مکه یا مدینه حمله کنند و برای درس عبرت گرفتن به دیگران هر جنایت فجیعی را در باره زن و فرزند امام مرتکب شوند، همان گونه که در واقعه حرة⁽³⁷⁾ با اهل مدینه چنین کردند.

3ـ خانواده امام حسین(ع) توانستند پیام‏رسان حادثه کربلا باشند و در کوفه، شام، مدینه و بین راه، تنها کافی بود که خود را معرفی سازند که نوه‏ها و فرزندان نوه‏های پیامبرند و لااقل شامیان بفهمند پیامبر اکرم(ص)، خویشاوندانی نزدیک تر از معاویه و یزید دارد که به فرمان یزید کشته و اسیر گشته‏اند.

4ـ مقاومت خانواده امام بر انجام واجبات الهی در باره احکامی را که می‏رفت تا مندرس شود، زنده ساخت که از جمله آنها می‏توان اصرار آنان بر حفظ حجاب، حفظ خود از نامحرمان، جلوگیری از مورد دید واقع شدن، جلوگیری از اختلاط زن و مرد نام برد که در مقاله‏ای جدا بیان کرده‏ایم.⁽³⁸⁾

5ـ نشان دادن راه مبارزه به تمامی مبارزان، که اگر خانواده خوب تربیت شد و خوب آموزش دید، در بحبوحه کار، همراه، همگام و هماهنگ با نهضت است، سخنان زنان در تقویت مردان برای دفاع از امام حسین(ع) و برای دفاع از اهل بیت، نشان می‏دهد که کار کردن بر روی خانواده و تربیت آنان اثر مهمی در پیشرفت کار دارد. بی‏جهت نبوده که خداوند به پیامبر اکرم(ص) فرمود: «و انذر عشیرتک الاقربین»⁽³⁹⁾ و به اهل ایمان دستور داده است: «قوا انفسکم و اهلیکم نارا وقودها الناس و الحجارة».⁽⁴⁰⁾

به هر حال امام نشان داد که در دوران فراغت باید به انسان‏سازی پرداخت تا در روز حادثه آن انسان‏ها با مقاومت و فداکاری انسان را در راه هدف یاری دهند.

6ـ نشان دادن قدرت روحی امام که حتی در بحبوحه جنگ، فشار دشمن، جراحت‏های زیاد، تشنگی و ... از زن و فرزند خود غافل نمی‏شود و این نشانگر اوج روحی و کمال روحی امام است، که باید در چنان صحنه‏هایی بروز کند.

زیاد دیده شده که در تصادفات و غیره، فرد از خانواده و فرزندانش غافل می‏شود و در لحظاتی تمام فکرش به خودش و نجات خودش معطوف است و گاهی حتی با نابودی آنان به دست خود، راه نجات خود را می‏پوید نشان دادن روحیه‏ای بر عکس، حتی در آخرین لحظات آن گونه که در رجزهای امام حسین(ع) و کلماتش ظاهر است اوج روحیه او را می‏رساند نظیر: «من حسین بن‏علی هستم، سوگند خورده‏ام که سر تسلیم فرو نیاورم، از خانواده پدرم دفاع کنم، بر دین پیامبر حرکت می‏نمایم.»⁽⁴¹⁾

یا کلام معروف امام حسین(ع) که خطاب به آنان فرمود: اگر دین ندارید و از معاد نمی‏ترسید در این دنیایتان آزادمرد باشید ... من با شما می‏جنگم و شما با من می‏جنگید و زنان گناهی ندارند، تا من زنده‏ام سرکشان، یاغیان و جاهلانتان را از تعرض به خانواده‏ام باز دارید. با این کلمات نشان داد که غیرت و مردانگی در هر حالی و لو آخرین لحظه حیات باشد، خوب است، اگر زن و فرزند همراه او نبودند چنین پیامی را نمی‏توانست به این زیبایی بیان کند.

7ـ آموزش اینکه دفاع از کیان اسلام و دفاع از عقیده و آرمان زن و مرد نمی‏شناسد و هر کس در حد توان خود می‏تواند در این امر مهم شریک باشد.

8ـ نمایاندن چهره واقعی دشمن، که در راه رسیدن به مقام، حتی ناجوانمردانه‏ترین شیوه‏ها را به کار می‏برد و زن و کودکان که از تعرض مصونند و در جنگ‏ها نباید مورد آزار و اذیت یا کمبود امکانات قرار گیرند را در معرض شدیدترین تضییقات قرار داد و حتی آنان را از آب منع کرد و علاوه بر مردان که تشنه جان دادند زنان نیز در حالت تشنگی شدید به سر می‏بردند.

خاتمه

آنچه که بر قلم جاری شد تنها برای ارائه راه و مقدمه‏ای برای کار و تلاش بیشتر در این راه است تا ابعاد گوناگون نهضت حسینی شناخته شود.

پی ‏نوشتها:

1. ر.ک: بحارالانوار، 44/65.

2. در تاریخ طبری و برخی از کتاب‏های تاریخی اسمی از عبدالرحمن پسر ابوبکر برده نشده است.

3. ر.ک: موسوعة کلمات الامام الحسین، 281، معهد تحقیقات باقر العلوم، ناشر، دارالمعروف، 1373ه··· .ش، ر.ک: تاریخ الطبری، 4/251.

4. تاریخ الطبری، 4/251.

5. ر.ک: تاریخ الطبری، 4/252، مؤسسة الاعلمی، بیروت.

6. الصلة خیر من القطیعة اصلح الله ذات بینکما، همان، ص351.

7. تاریخ الطبری، همان.

8. اسم نبردن از عبدالرحمن بن‏ابوبکر و عبدالله بن‏عمر، به این جهت است که در تاریخ طبری و برخی دیگر از همان ابتدا اسم پسر ابوبکر ذکر نشده و معلوم نیست که یزید دستور داده باشد که از او نیز بیعت شدید گرفته شود. و عبدالله بن‏عمر، همان گونه که مروان برای ولید تحلیل کرده اهل جنگ نیست و اگر حکومت بدون جنگ، به دست او بیاید آن را خواهد پذیرفت.(*) پس بیعت کردن یا نکردنش خیلی مهم نیست.

* تاریخ الطبری، 4/251.

9. ر.ک: تاریخ الطبری، 4/251.

10. ر.ک: تاریخ الطبری، 4/251.

11. همان.

12. سوره قصص، آیه 21. «[موسی [ترسان و نگران از آنجا بیرون رفت.»

13. ر.ک: موسوعة کلمات الامام الحسین(ع) 290 و 291، من از روی سرمستی، گردنکشی، فسادانگیزی و ستمگری خارج نشدم بلکه تنها خارج شدم تا خواستار اصلاح در امت جدم باشم، می‏خواهم به امور پسندیده امر کنم و از امور ناپسند نهی کنم و به روش جدم و پدرم علی بن‏ابی‏طالب سیر کنم.

14. سوره شعراء، آیه 214، «و خویشان نزدیکت را هشدار بده.»

15. سوره قصص، آیه 22، «و چون به سوی [شهر] مدین رو نهاد، گفت امید است پروردگارم مرا به راه راست هدایت کند.

16. رک: موسوعة کلمات الامام الحسین، 305.

17. این پیشنهاد از سوی عبدالله بن‏عمر مطرح شد و حضرت شدیداً در مقابل آن موضع گرفت. رک: موسوعة کلمات الامام الحسین، 307.

18. سوره آل‏عمران، آیه 159 و با آنان مشورت کن.

19. نهج البلاغه، کلمات قصار، 161، هر کسی با مردان مشورت کند در عقل‏هایشان شریک شده است.

20. در جای خود بحث شده که علم الهی با اختیار انسان و با تکلیف داشتن او منافاتی ندارد و انسان باید وظیفه فعلی و تکلیف خود را انجام دهد.

21. موسوعة کلمات الامام‏الحسین،290.

22. همان، 288.

23. همان، 289.

24. همان، 290.

25. همان، 292.

26. همان، 302.

27.

28. بحارالانوار، 21/142؛ الکامل فی التاریخ، ابن‏اثیر، 1/620.

29- ر.ک: تاریخ الطبری، 4/265.

30- تاریخ الطبری، 4/263.

31- موسوعة کلمات الامام الحسین، 311، تاریخ الطبری، 4/262.

32- تاریخ الطبری، 4/280.

33- تاریخ الطبری، 4/274.

34-همان.

35- موسوعة کلمات الامام الحسین، 452.

36-همان، ص 507.

37- فرماندار مدینه گروهی از اشراف مدینه را به ملاقات یزید فرستاد، یزید آنان را اکرام کرد و جوایز فراوانی به آنان داد ولی آنان که فرزندان مهاجرین و انصار بودند و از فسادهای یزید خبر نداشتند وقتی شراب‏خواری، سگ‏بازی، و مجالس ساز و آواز او را دیدند پس از ورود به مدینه به بدگویی از یزید پرداختند و او را از خلافت عزل کردند و پسر حنظله غسیل الملائکه را به سرپرستی برگزیدند و بر بنی‏امیه سخت گرفتند و آنان را در خانه مروان محصور ساختند. این حوادث در اواخر سال 62 ه··· .ق صورت گرفت. امویان به یزید نامه نوشتند و تقاضای کمک کردند. لشکری از شام به فرماندهی مسلم بن‏عقبه به سوی مدینه آمد. طبق دستور یزید، سه روز به آنان مهلت داد و وقتی آنان تسلیم نشدند مردم شهر را از دم تیغ گذراند و رزمندگان آنان را کشت. سپس طبق دستور یزید، سه روز همه چیز را مباح کرد و آ نان به اموال، اعراض و ناموس مردم تجاوز کردند و آنچه که وصفش ناگفتنی است انجام دادند. بعد از آن واقعه بچه‏های بسیاری که پدرانشان ناشناخته بودند به دنیا آمدند و ...

در این واقعه اهل بیت عصمت و طهارت سالم ماندند و ضربه‏ای نخوردند زیرا اولاً امام سجاد(ع) با پسر حنظله و شورشیان همکاری نکرد و زن و فرزند خود را به دهکده ینبع برد. ثانیا یزید به هر علت در نامه خود به مسلم بن‏عقبه نوشته بود که متعرض علی بن‏الحسین و اهل او نشوند. (ر.ک: تاریخ الطبری، 4/367 تا 379)

حال اگر امام حسین(ع)، تنها با جوانان هاشمی به جنگ یزیدیان می‏رفت کاری چون اهل مدینه انجام می‏داد و در پی آن اهل بیتش مورد تعرض قرار می‏گرفتند ولی این کار امام حسین(ع) و همراه بردن آنان، اگر چه سختی‏ها و ناهنجاری‏هایی برای آنان داشت ولی آنان را از هر گونه تعرض و هتک حرمت حفظ کرد. و شاید به همین جهت به آنان فرمود: بعد از این خواری نمی‏بینید.

لاترون هونا بعد هذا الیوم ابدا.

38- ر.ک: پیام زن، شماره 69، عاشورا، حفظ کرامت و حجاب زن.

39- سوره شعراء، آیه 214. «و خویشان نزدیکت را هشدار ده.»

40- سوره تحریم، آیه 6، خود و خانواده‏تان را از آتشی که سوخت آن مردم و سنگ است حفظ کنید.»

41- ر.ک: موسوعة کلمات الامام الحسین، 499. انا الحسین بن‏علی آلیت ان لا أنثنی احمی عیالات ابی امضی علی دین النبی.

امام حسین(ع) و علل همراه بردن خانواده به کربلا

پدیدآورنده:احمد عابدنی،

نبرد نا برابر

آنگاه دو جوان جابری به نامهای، سیف بن حارث بن سریع و مالک بن عبد الله بن سریع که عموزاده و پسران یک مادر بودند گریه کنان پیش امام آمدند.امام به آنها گفت: «برادرزادگان برای چه می‏گریید؟ امیدوارم همچنان نور دیده من باشید.»

گفتند: خداوند ما را فدایت کند.به خدا بر خویشتن نمی‏گرییم.بر تو می‏گرییم که می‏بینیم این چنین تو را محاصره کرده‏اند و یارای دفاع از تو نداریم.امام گفت: برادرزادگان، خداوند، در این پشتیبانی که به جان از من می‏کنید و در عین حال خوشدل هستید بهترین پاداش پرهیزکاران را به شما بدهد.پس آن دو پیش آمدند و گفتند: سلام بر تو ای فرزند پیمبر خدا.حسین ع گفت : بر شما نیز سلام و رحمت و برکات خدا باد.پس آنها به میدان شتافتند و بجنگیدند تا کشته شدند.

دیگر از کسانی که همراه امام جنگید، یکی از خدمتکاران آن حضرت به نام اسلم بود.او غلام ترکی بود که قرآن را بسیار می‏خواند.پس به میدان آمد، و به شدت جنگید، چندان که عده بسیاری از دشمن را به هلاکت رساند، و سرانجام بر اثر هجوم دشمن بر زمین افتاد.حسین ع پیش روی او بیامد و بر او بگریست.غلام چشم بگشود و نگاهش به آن حضرت افتاد و لبخند زد و به دیدار پروردگار خود شتافت.

هر یک از یاران امام حسین ع که می‏خواست به سوی میدان رود نزد آن حضرت می‏آمد و می‏گفت : سلام بر تو ای فرزند پیمبر خدا ص.حضرت آنان را پاسخ می‏داد و می‏گفت: بر شما نیز سلام باد.به زودی ما نیز به شما ملحق خواهیم شد.آنگاه این آیه را تلاوت می‏کرد: (فمنهم من قضی نحبه و منهم من ینتظر و ما بدلوا تبدیلا) .

بدین ترتیب آخرین نفر از یاران حسین ع به میدان آمد و کشته شد، تا سرانجام از همراهان آن حضرت جز خاندان وی کسی با او باقی نماند.آنها نیز فرزندان علی ع فرزندان جعفر، فرزندان عقیل، فرزندان امام حسن ع و فرزندان خود امام حسین ع بودند.پس به گرد هم جمع شدند و با یکدیگر تودیع کردند و روانه میدان جنگ شدند.به اتفاق تاریخ نویسان تعداد آنها هفده نفر بوده است.هر چند به روایت امام رضا ع تعداد کسانی از خاندان وی که با آن حضرت به شهادت رسیده‏اند هجده نفر ذکر شده است، اما این تعداد ممکن است که مسلم بن عقیل را نیز با آنان ضمیمه کرده باشند و با اینکه شهادت او در روز عاشورا نبوده اما به هر حال جزء کسانی است که در راه آن حضرت به شهادت رسیده است، و چون همه روایاتی را که مورخین در این مورد ذکر کرده‏اند در اینجا بیاوریم و مسلم را نیز جزء آنها قرار دهیم، خواهیم دید که تعداد افراد بنی هاشم که به شهادت رسیده‏اند به سی نفر و یا کمی بیشتر از این تعداد خواهد رسید و ما به زودی فهرست اسامی شهدا را ذکر خواهیم کرد.سراقه باهلی در شعر خود نام شهدا را ذکر کرده اما در مروج الذهب آمده است که: شعر مزبور را مسلم بن قتیبه آزاد شده بنی هاشم سروده است:

عین بکی بعبرة و عویل

و اندبی ان ندبت آل الرسول

تسعة منهم لصلب علی

قد أبیدوا و سبعة لعقیل

و ابن علم النبی عونا اخاهم

لیس فیما ینو بهم بخذول

و سمی النبی غودر فیهم

قد علوه بصارم مسلول

نخستین کسی که از خاندان حسین ع به شهادت رسید، علی اکبر فرزند آن حضرت بود.وی، در آن زمان در زیبایی صورت و سیرت و اخلاق از همه کس والاتر بود، و سنش از هجده و یا نوزده سال بیشتر نبود.برخی نیز گفته‏اند که وی بیست و پنج سال داشت و نخستین شهید از خاندان ابی طالب بود. همین که علی اکبر عازم میدان گردید از پدر بزرگوار خود اجازه نبرد خواست پس امام او را اجازه داد.همین که به سوی میدان شتافت پدر بزرگوارش، با نومیدی نگاهی به آن جوان کرد و در حالی که می‏گریست، دست به سوی آسمان بلند کرد و گفت: بار الها تو خود گواه باش اکنون جوانی به مبارزه این قوم می‏رود، که در آفرینش و اخلاق و گفتار شبیه‏ترین مردم به پیمبر توست.و هر وقت که ما مشتاق دیدار پیامبر تو می‏شدیم، بر وی نظر می‏کردیم .پس با صدایی رسا این آیه از قرآن کریم را تلاوت کرد: «ان الله اصطفی آدم و نوحا و آل ابراهیم و آل عمران علی العالمین ذریة بعضها من بعض و الله سمیع علیم. ⁽³⁾ »

علی اکبر حمله را آغاز کرد، در حالی که رجز می‏خواند و می‏گفت:

انا علی بن الحسین بن علی

نحن و بیت الله اولی بالنبی

تالله لا یحکم فینا ابن الدعی

اضرب بالسیف أحامی عن أبی

ضرب غلام هاشمی علوی

پس بر شدت حملات خود بر دشمن بیفزود.یک بار از میدان نزد پدر بازگشت و از وی خواست که او را سیراب سازد.امام حسین ع گفت: ای فرزند جنگ را ادامه ده که به زودی و پیش از آنکه آفتاب غروب کند به دست پیمبر خدا ص سیراب می‏گردی.

وی پی‏درپی بر دشمن حمله می‏برد، و مردم کوفه از کشتن او خودداری می‏کردند.همین که گروه بسیاری از دشمن را به هلاکت رساند، مرة بن منقذ عبدی او را بدید و گفت: اگر این جوان بر من بگذرد و چنین کند، گناهان عرب بر من باشد، اگر پدرش را عزادار نکنم.

پس وی همچنان بر آنان حمله می‏کرد.در این اثنا ناگاه مرة بن منقد راه را بر او گرفت و نیزه‏ای به او زد و به روایتی دیگر تیری بر او بینداخت که بر زمین افتاد.در آخرین لحظات حیات گفت: ای پدر، سلام بر تو.این جدم پیامبر خداست که بر تو سلام می‏رساند و می‏گوید: در آمدن نزد ما بشتاب.

در این حال مردم اطرافش را گرفتند و با شمشیر وی را پاره پاره کردند.حسین ع بر بالین او بیامد و گفت: ای فرزندم، خداوند قومی را که تو را از پای درآوردند، بکشد.چه بسیار نسبت به پروردگار و شکستن حرمت پیمبر جسور بودند.بعد از تو خاک بر سر دنیا و زندگانی دنیا.

در این اثنا زینب دختر علی ع با شتاب از خیمه بیرون آمده بود و فریاد می‏زد: ای حبیب من وای فرزند برادرم پس خود را بر پیکر وی انداخت.حسین ع بیامد و دست او را گرفت و سوی خیمه‏گاه برد و رو کرد به جوانان خود و گفت: برادرتان را بردارید.پس جوانان او را برداشتند و در برابر خیمه‏ای که مقابل آن جنگ می‏کردند نهادند.

آنگاه عبد الله بن مسلم بن عقیل بن ابی طالب به میدان آمد.در مناقب ابن شهر آشوب آمده است که: وی نخستین فرد از خاندان امام حسین ع بود که به میدان کارزار شتافت.مادرش رقیه دختر علی بن ابی طالب ع بود.وی رجز می‏خواند و می‏گفت:

الیوم ألقی مسلما و هو ابی

و فتیة بادوا علی دین النبی

لیسوا بقوم عرفوا بالکذب

لکن خیار و کرام النسب

من هاشم السادات اهل الحسب

پس کارزار کرد و در سه حمله گروهی از افراد دشمن را به هلاکت رساند.در این موقع عمیر بن صبیح صدایی تیری به طرف وی بینداخت و به گفته بعضی نیزه‏ای بر او بزد و او دست خود را سپر پیشانی خود کرد.اما تیر به دست او خورد و آن را سوراخ کرد و به پیشانی فرو رفت و عبد الله نتوانست دست خود را حرکت دهد.پس اسید بن مالک بیامد نیزه بر قلبش بزد و وی را به شهادت رساند.

در این موقع از هر سو دشمن بر حسین و خویشان وی حمله آورد.محمد بن عبد الله بن جعفر بن ابی طالب به مقابله آنان شتافت، وی که مادرش زینب دختر امیر المؤمنین ع بود به شدت بجنگید، چندان که ده نفر را به هلاکت رساند.عامر بن نهشل تمیمی بر وی حمله برد و او را به شهادت رساند.

آنگاه برادرش عون بن عبد الله بن جعفر به مبارزه برخاست.او نیز که مادرش زینب دختر امیر المؤمنین ع بود رجز می‏خواند و می‏گفت:

ان تنکرونی فأنا ابن جعفر

شهید صدق فی الجنان أزهر

یطیر فیها بجناح أخضر

کفی بهذا شرفا فی المحشر

پس به میدان رفت و سخت بجنگید تا آنجا که جمعیت بسیاری را به قتل رساند.و به دست عبد الله بن قطبه طایی به شهادت رسید. ⁽⁴⁾

پس از او قاسم بن حسن بن علی بن ابی طالب ع بیامد.وی مادرش از کنیزان بود و هنوز به سن بلوغ نرسیده بود.همین که امام ع نظرش بر فرزند برادر افتاد، بیتاب شد و دست در گردن قاسم درآورد و او را در بر کشید و هر دو به شدت گریستند.پس قاسم از عموی خود اجازه خواست که به میدان کارزار برود، اما امام از اجازه دادن به وی امتناع ورزید پس قاسم دست و پای عموی خود را چندان بوسید تا اجازه گرفت و در حالی که اشک بر صورتش جاری بود به میدان آمد و گفت:

ان تنکرونی فأنا ابن الحسن

سبط النبی المصطفی و المؤتمن

هذا حسین کالاسیر المرتهن

بین أناس لا سقوا صوب المزن

وی با اینکه کودکی خردسال بود سخت بجنگید، چندان که سه تن از آنان را به خاک هلاک افکند .برخی گفته‏اند بیش از سه نفر از دشمن را به قتل رساند.

حمید بن مسلم گوید: پسری سوی ما آمد که چهره‏اش چون پاره ماه بود.شمشیری به دست داشت و پیراهنی به تن و نعلینی به پا داشت که بند یکی از آنها پاره بود و من فراموش نمی‏کنم که بند نعلین چپش بود.عمرو بن سعد بن ثقیل ازدی گفت: به خدا سوگند من به این پسر حمله خواهم کرد.گفتم: سبحان الله از این کار چه می‏خواهی؟ آیا این همه کسان که وی را محاصره کرده‏اند کافی نیست که او را از پای درآورند؟ گفت: به خدا من بر او حمله خواهم کرد.و حمله برد و رو بر نگردانید تا سر او را با شمشیر بزد که پسر به رو بر زمین افتاد و گفت : ای عموجان.حسین ع چنان در خشم و غضب فرو رفت که هرگز تا آن روز کسی وی را بدین حال ندیده بود.پس همانند پرنده‏ای شکاری برجست و با شتاب بر سپاه دشمن حمله برد و شمشیری بر عمرو بن سعد بن ثقیل فرود آورد که وی دست خود را سپر شمشیر قرار داد که از زیر مرفق قطع شد و چنان فریادی زد که لشگریان شنیدند.آنگاه حسین ع از او دور شد.سواران کوفه هجوم آوردند که عمرو بن سعد را از دست امام رهایی دهند.اسبان رو به عمرو بن سعد آوردند و بدنش را لگدکوب کردند تا جان داد.

وقتی غبار برفت، حسین ع را دیدم که بر سر آن پسر ایستاده بود و پسر با دو پای خویش زمین را می‏خراشید و حسین ع می‏گفت: از رحمت خدا دور باشند آنها که تو را کشتند.به روز رستاخیز جد تو و پدرت از جمله دشمنان آنها خواهند بود.

آنگاه گفت: به خدا برای عمویت گران است که او را بخوانی اما جوابت ندهد یا پاسخت دهد اما به تو سودی ندهد.به خدا سوگند، دشمنش بسیار و یاورش اندک است.پس وی را برداشت و سینه به سینه وی نهاد.و دو پای پسر را دیدم که روی زمین می‏کشید، سپس وی را بیاورد و با پسرش علی اکبر و دیگر کشته‏های خاندانش که اطراف وی بودند به یک جا نهاد.

گوید: من پرسیدم، این پسر که بود؟ گفتند، وی قاسم بن حسن بن علی بن ابی طالب ع بود.

در این موقع حسین ع با صدایی رسا گفت: ای عموزادگان شکیبا باشید و ای اهل بیت من صبر داشته باشید.به خدا سوگند که از پس امروز هرگز خواری نخواهید دید.آنگاه برادران حسین ع پیش آمدند و در راه جانبازی و یاری امام به سوی مرگ شتافتند.پس در میان برادران آن حضرت نخستین کس که به نبرد برخاست ابو بکر بن علی بود، که به نام عبید الله خوانده می‏شد .و مادرش لیلی دختر مسعود از قبیله بنی نهشل بود.سپس به سوی میدان شتافت در حالی که رجز می‏خواند و می‏گفت:

شیخی علی ذو الفخار الاطول

من هاشم الصدق الکریم المفضل

هذا حسین ابن النبی المرسل

عنه نحامی بالحسام المصقل

تفدیه نفسی من اخ مبجل

وی همچنان بجنگید تا آنگاه که به دست زحر بن بدر نخعی به شهادت رسید.در این اثنا برادر دیگر امام، عمر بن علی پیش آمد و بر زحر بن بدر قاتل برادرش حمله برد.و او را از پای درآورد.مردم کوفه بر وی هجوم آوردند و از هر سو بر وی شمشیر زدند، در حالی که می‏گفت :

خلوا عداة الله خلوا عن عمر

خلوا عن اللیث الهصور المکفهر

یضربکم بسیفه و لا یفر

و لیس فیها کالجبان المنحجر

پس به شدت بجنگید تا به شهادت رسید.

همین که عباس بن علی مشاهده کرد که کشتگان خاندان حسین ع بسیار شده‏اند نزد برادران خود آمد.آنان عبارت بودند: از عبد الله که بیست و پنج سال از سنش می‏گذشت.جعفر که نوزده ساله بود و عثمان که بیست و یک ساله بود.مادر آنها ام البنین دختر خالد بن حرام کلابیه و نامش فاطمه بود، پس رو کرد به برادران مادری خود و گفت: ای فرزندان مادرم، پیش روید، تا من ببینم شما را که برای خدا و پیمبرش خیر خواهی کردید زیرا که شما فرزندی ندارید .پس پیش رفتند و به شدت جنگیدند تا به شهادت رسیدند.

آنگاه عباس بن علی برادر آنها به میدان کارزار شتافت.وی که از دیگر برادران خود بزرگتر بود، کنیه‏اش ابو الفضل، و القابش سقا و قمر بنی هاشم و خود پرچمدار امام حسین ع بود .وی سیمایی زیبا و قامتی چندان بلند داشت که چون بر اسب می‏نشست پایش بر زمین می‏کشید .برخی از راویان گفته‏اند: که عباس به منظور آوردن آب از اطراف خیمه‏ها به راه افتاد .پس حمله را آغاز کرد در حالی که می‏گفت:

لا ارهب الموت اذا الموت رقا

حتی اواری فی المصالیت لقا

نفسی لسبط المصطفی الطهر وقا

انی انا العباس اغدو بالسقا

و لا اخاف الشر یوم الملتقی

وی همچنان بر دشمن حمله برد تا آنان را تار و مار ساخت، در این هنگام زید بن ورقاء بر دست راست وی شمشیر بزد و آن را از بدن جدا ساخت، پس شمشیر را بر دست چپ گرفت و بر دشمن حمله برد و رجز خواند و گفت:

و الله ان قطعتم یمینی

انی احامی دائما عن دینی

و عن امام صادق الیقین

نجل النبی الطاهر الامین

حکیم بن طفیل دست چپ عباس را بزد و آن را بینداخت.آنگاه اشعاری به این شرح می‏خواند :

یا نفس لا تخشی من الکفار

و ابشری برحمة الجبار

مع النبی السید المختار

قد قطعوا ببغیهم یساری

فاصلهم یا رب حر النار

سپس با ضربه‏ای که یکی دیگر از دشمنان بر او وارد ساخت به شهادت رسید.روایات دیگری در چگونگی کشته شدن عباس بن علی آمده است، بدین ترتیب که: وقتی تشنگی بر امام شدت یافت بر مرکب خود نشست و به سوی فرات براه افتاد و برادرش نیز همراه وی نبود.پس سواران لشگر ابن سعد راه را بر او گرفتند.و عباس را محاصره کردند.و به وی حمله‏ور شدند، آنگاه خود به تنهایی با آنان بجنگید تا کشته شد و کشته شدن وی بدین ترتیب بود که زید بن ورقاء حنفی و حکیم بن طفیل سنیسی پس از آنکه زخمهای شدیدی برداشته و نیروی حرکت از وی سلب شده بود او را از پای درآوردند.پس حسین ع در قتل او سخت گریست و اشک از دیدگانش سرازیر شد، و چه نیکو گفته است شاعری که در مدح او آورده است:

احق الناس ان یبکی علیه

فتی ابکی الحسین بکر بلاء

اخوه و ابن والده علی

ابو الفضل المضرج بالدماء

و من واساه لا یثنیه شی‏ء

و جادله علی عطش بماء

آنگاه حسین ع به سوی قوم آمد.مبارز می‏طلبید و همچنان می‏جنگید و هر کس که به مقابله وی می‏آمد، بی‏درنگ او را به خاک هلاک می‏افکند، چندان که جمعیت بسیاری از لشگریان کوفه را بکشت.پس بر جناح راست سپاه کوفه حمله برد در حالی که می‏گفت:

القتل اولی من رکوب العار

و العار اولی من دخول النار

و الله من هذا و هذا جاری

و چون بر جناح چپ می‏تاخت می‏گفت:

انا الحسین بن علی

آلیت ان لا انثنی

احمی عیالات ابی

امضی علی دین النبی

در این هنگام پسری از خاندان امام از خیمه‏ها بیرون آمد.نامش محمد بن ابی سعید بن عقیل بود.دو مروارید در گوش داشت که وقتی به یک سو می‏نگریست در حرکت بود، و چوبی به دست داشت.وحشت زده بود و به راست و چپ می‏نگریست.در این موقع ناگهان هانی بن ثبیت حضرمی بیامد و بر وی حمله برد و با شمشیر او را بزد و از پای درآورد.همین که مادرش شهربانویه وی را بدین حال دید چندان در غم و اندوه شد که گویی از هوش برفت.

حسین ع در این موقع ندا سر داد: آیا کسی هست که از حرم پیمبر خدا دفاع کند؟ آیا هیچ یکتا پرستی یافت می‏شود که درباره ما ترس از خدا داشته باشد؟ زنها با شنیدن این سخنان گریه و زاری سردادند.پس حسین ع به خیمه‏گاه آمد و به زینب گفت: فرزند کوچک مرا بیاور تا با او وداع کنم.زینب کودک وی را که نامش عبد الله و مادرش رباب دختر امرئی القیس بود، نزد حسین آورد.آن حضرت وی را در آغوش گرفت.همین که خواست وی را ببوسد، ناگاه حرملة بن کاهل اسدی وی را هدف تیر قرار داد، که تیر در حلق کودک جای گرفت و در همان دم جان سپرد.

حسین ع به زینب گفت: این کودک را بگیر.آنگاه دست خود را زیر گلوی او گرفت و چون دستش از خون پر شد به سوی آسمان پاشید و گفت: این مصائب بر من آسان است، زیرا در راه خداست و خدای می‏بیند.پس وی را بیاورد و در کنار شهیدان دیگر اهل بیت خود نهاد.

در روایت دیگری آمده است که حسین ع با نیام شمشیر خویش گودی در زمین کند و آن کودک را که به خون خویش آغشته بود دفن کرد.

حسین ع تشنه بود، و تشنگی وی سخت شد.نزدیک آمد که آب بنوشد.حصین بن تمیم تیری سوی وی انداخت، که به دهان شریف آن حضرت خورد.خون از دهان خویش می‏گرفت و به هوا می‏افکند.پس قوم از هر سو بر او حمله و اردوگاه وی را محاصره کردند.وقتی که تشنگی بر وی سخت شد بر مرکب خویش نشست و به سوی فرات روان گردید.سپس سواران پیش آمدند و راه را بر او بستند .یکی از بنی ابان بن دارم گفت: وای بر شما میان وی و فرات حایل شوید که نتوانند به آب دست یابند.پس میان حسین و فرات حایل شدند.حسین ع گفت: «بار الها تشنه‏اش بدار.»

به روایت دیگری، گفت: خدایا او را تشنه بمیران و از آمرزش خود وی را محروم ساز.پس مرد دارمی که در خشم فرو رفته بود تیری بینداخت و آن را در زیر چانه شریف آن حضرت جای داد .حسین ع تیر را بیرون کشید و دو دست خود را بگشود که از خون پر شد و به سوی آسمان پاشید .آنگاه حمد خدا و ثنای او کرد.سپس گفت: بارالها از رفتاری که با پسر دختر پیمبرت می‏کنند شکایت به تو می‏آورم.

حسین ع به جای خویش بازگشت تشنگی بر وی سخت شده بود.شمر بن ذی الجوشن با گروهی از همراهان خویش پیش آمدند و آن حضرت را محاصره کردند.پس مردی از آنان که نامش مالک بن نسر کندی بود با سرعت خود را به وی نزدیک ساخت و در حالی که به حسین ع دشنام می‏داد شمشیر بر سر مبارک آن حضرت بزد.کلاه آن حضرت شکافت و شمشیر بر سر مقدسش رسید و خون جاری شد، چندان که آن کلاه از خون پر گشت.سپس آن کلاه را به یک سو انداخت پارچه‏ای خواست و سر را ببست و کلاه دیگری خواست و بر سر نهاد و عمامه‏ای بر آن بست.مالک بن یسر کندی آن کلاه پر خون را که از خز بود برگرفت و پس از واقعه عاشورا به خانه خویش برد و خواست آن را از آلایش خون بشوید.همسرش که از این امر آگاه شد رو کرد به او و گفت: لباس فرزند پیمبر خدا را برگرفته و به خانه من آورده‏ای.از این خانه بیرون بر.

شمر بن ذی الجوشن با همراهان خود به مواضع خویش بازگشتند.پس اندکی درنگ کردند.سپس بار دیگر به سوی حسین ع روی آوردند.آن حضرت نیز به شدت بر آنان حمله برد.آنان نیز به مقابله برخاستند، و اطراف او را گرفتند.در این اثنا عبد الله بن حسن بن علی ع که کودکی نابالغ بود از پیش زنان بیرون آمد و خود را کنار حسین ع رسانید.خواهرش زینب دختر علی ع او را بگرفت که نگاهش بدارد.حسین ع گفت: «خواهرم نگاهش بدار.» اما کودک نپذیرفت و به شدت امتناع ورزید و به سرعت سوی عموی خود آمد و پهلوی وی ایستاد و گفت: به خدا از عمویم جدا نخواهم شد.

در این هنگام ابجر بن کعب شمشیری به حسین ع فرود آورد.کودک گفت: ای پسر زن ناپاک، عموی مرا می‏کشی؟ پس ابجر آن کودک را با شمشیر بزد.کودک دست را سپر کرد و آن شمشیر دست او را جدا ساخت.که تنها به پوست بند بود.کودک فریاد زد، ای عموجان، حسین ع او را گرفت و به سینه چسبانید و گفت: فرزند برادر، بر این حادثه که بر تو رخ داده شکیبایی کن و آن را ذخیره خیر ساز که خدا تو را پیش پدران شایسته‏ات می‏برد.پیش رسول خدا ص و علی و حمزه و جعفر و حسن که خداوند بر همه آنها درود فرستد.پس حرمله تیری به جانب آن کودک رها ساخت و در حالی که در دست عموی خویش بود وی را شهید کرد.

همین که امام با سه چهار کس از یاران خود و به روایت دیگر با سه نفر از خاندان خویش بماند، گفت: جامه‏ای برای من بیاورید که کسی بر آن طمع نکند تا در زیر جامه‏هایم بپوشم، که چون کشته شوم و جامه‏هایم را درآورند، آن را بیرون نکنند.پس جامه‏ای کهنه برایش حاضر کردند.اما از پوشیدن آن خودداری کرد و گفت: این جامه مذلت است که پوشیدن آن شایسته من نیست.به روایت دیگر گفت: این لباس اهل ذمه است.پس لباس مندرسی آوردند و آن را خود پاره کرد و در زیر جامه‏های خود پوشید.در روایت دیگری آمده است که: لباس بزرگتری آوردند و آن را پوشید و چون شهید شد آن جامه را نیز از تن شریفش درآوردند و وی را برهنه واگذاشتند .برخی از تاریخ نویسان نوشته‏اند جامه زیری خواست که یمنی و خوش بافت و شفاف بود.پس آن را پاره کرد که پس از شهادت از تن او درنیاورند.اما همین که به شهادت رسید ابجر بن کعب بیامد و آن را درآورد و آن بزرگوار را برهنه واگذاشت.حسین ع به طرف قوم حرکت کرده بود و از خود دفاع می‏کرد، و آن سه تن که با وی بودند، نیز از آن جناب دفاع می‏کردند، چندان که آن سه نفر نیز شهید شدند، و آن حضرت تنها ماند و زخمهای گران که بر سر و بدنش وارد آمده بود وی را سنگین کرده بود.با این وصف بر آنان شمشیر می‏زد.پس دشمن از راست و چپ به وی حمله بردند و او ابتدا به جناح راست دشمن و سپس به جناح چپ آنان حمله برد، تا پراکنده شدند.

در روایتی آمده است: به خدا هرگز مغلوبی را ندیده بودم که فرزندان و خاندان و یارانش کشته شده باشند و چون آن بزرگوار چنان قوی‏دل و نیرومند و آرام خاطر و بر پیشروی از او دلیرتر باشد.به خدا پیش از او و پس از او کسی را همانندش ندیدم.چون پیادگان بر او حمله می‏بردند با شمشیر بر آنان حمله می‏برد و آنان از راست و چپش می‏گریختند، چنانچه گوسفندان از برابر گرگی فرار کنند.حسین ع با شجاعت و دلیری به صفوف دشمن می‏تاخت و هر چند که تعداد سپاهیان کوفه به سی هزار نفر می‏رسید، با این حال وی با حملات پی در پی خود آنان را همچون ملخهایی که در هوا پراکنده شوند تار و مار می‏ساخت.آنگاه به جایگاه خویش بازمی‏گشت و می‏گفت: «لا حول و لا قوة الا بالله...» شمر بن ذی الجوشن که صحنه را چنین دید سواران را پیش خواند و آنان در پشت مردان پیاده قرار گرفتند.آنگاه تیر اندازان را بگفت که وی را تیرباران کنند.پس از هر سو تیرها را به سوی او رها ساختند چندان که بدن شریفش همانند خارپشت از آن تیرها نمایان گردید.پس امام از جنگ با آنان باز ایستاد، و مردم در برابرش صف کشیدند.سپس شمر با گروهی از همراهان خویش میان امام و خیمه‏گاه حایل شدند.پس حسین ع با صدایی رسا گفت: ای پیروان آل سفیان، اگر دین ندارید و از روز معاد نمی‏ترسید، در کار دنیای خویش آزاده باشید.نژاد خود را در نظر گیرید.مگر نه این است که خود را از عرب می‏دانید.شمر بانگ زد: ای پسر فاطمه چه می‏گویی؟ حسین ع گفت: من با شما می‏جنگم و شما با من.زنها که گناهی ندارند، تا آنگاه که من زنده هستم، از هجوم سرکشها و نادانان و افراد ستمکار به حرم من مانع گردید.شمر گفت: این مطلب را پذیرفتم .آنگاه فریاد زد، کاری به حرم او نداشته باشید.به سراغ خودش بروید.وی جوانمردی بزرگ است .پس قوم آماده جنگ شدند.شمر لشگریان را بر حسین بشورانید.حسین ع نیز بر آنان حمله برد، و آنان را عقب راند.در آن موقع حسین ع شربت آبی می‏طلبید، اما نمی‏یافت و هر بار که می‏خواست با اسب به سوی فرات روان شود، سیل جمعیت بر وی حمله می‏بردند و از ورود وی به فرات جلوگیری می‏کردند.در حالی که زخمها بر پیکر آن حضرت سنگینی می‏کرد و تیرها چون خارپشت بر بدنش نمایان بود، صالح بن وهب مزنی با نیزه بر وی حمله برد و آن در پای حضرت فرو رفت و از اسب به روی زمین افتاد.گونه راست را بر خاک نهاد.سپس برخاست.در این حال بود که زینب خواهر امام از خیمه بیرون آمد در حالی که ندا در داد: ای وای، برادرم، سرورم .پس به سوی عمر پسر سعد شتافت و گفت: ابو عبد الله را می‏کشند و تو نگاه می‏کنی؟ عمر گریست و اشکهایش برد و گونه و ریشش روان شد.پس روی از زینب بگردانید.زینب به سوی لشگر رو کرده فریاد زد: وای بر شما مگر در میان شما یک نفر مسلمان نیست؟ هیچ یک از آنان وی را پاسخ نگفتند.آنگاه حسین ع پیاده می‏جنگید.چون یکه سواری شجاع و دلیر از تیر دوری می‏جست.جای حمله را می‏یافت و به سواران حمله می‏برد، در حالی که می‏گفت: «آیا برای کشتن من گرد آمده‏اید؟ به خدا پس از من از بندگان خدا کسی را نخواهید کشت که خدای از کشتن وی بیش از کشتن من بر شما غضب آرد.امیدوارم خداوند ناجوانمردی شما را مایه حرمت من گرداند، و آنگونه که خود ندانید، انتقام مرا از شما بگیرد.به خدا چنانچه مرا بکشید خداوند شما را به جان هم اندازد.خونهایتان را بریزد و به این اکتفا نکند، و بدون شک عذاب دردناک شما را دو برابر سازد.»

پس امام همچنان بجنگید.چندان که هفتاد و دو زخم بر بدنش وارد شد و همین که ضعف بر او غلبه کرد، لحظه‏ای ایستاد که استراحت کند.در این حال بود که ناگاه سنگی بر پیشانی وی اصابت کرد.پیراهن خود را گرفت که خون از پیشانیش پاک کند.سپس در همین اثنا تیر سه شعبه زهر آلودی بیامد و در قلب آن حضرت فرو رفت.پس گفت: بسم الله و بالله و علی ملة رسول الله ص.آنگاه سر به سوی آسمان بلند کرد و گفت: «خداوندا تو می‏دانی که این لشگر، کسی را می‏کشند که جز او پسر دختر پیمبری در روی زمین نیست.پس از آن تیر را از پشت سر بیرون کشید و خون مانند ناودان جاری گردید و از اثر آن نیروی جنگ از او سلب شد و ایستاد.پس مدتی دراز هم‏چنان بایستاد، و هر کس می‏خواست به وی نزدیک شود، بی‏درنگ بازمی‏گشت و از او دور می‏شد.زیرا نمی‏خواست که نزد خدا خون حسین ع را به گردن بگیرد.آنگاه شمر به سواره‏ها و پیاده‏ها بانگ زد: وای بر شما، منتظر چه هستید.مادرهایتان عزادارتان شود .بکشید او را.پس از هر سو به وی حمله بردند.زرعة بن شریک ضربتی بر دست چپ حسین وارد آورد .آن حضرت نیز شمشیری بر او زد که از پای درآمد.یکی دیگر نیز ضربتی به شانه مقدسش زد که به صورت روی زمین قرار گرفت.خستگی و رنج بر وی چیره شده بود.همین که می‏خواست برخیزد، از شدت ضعف بر زمین می‏افتاد.در این حال سنان بن انس نخعی نیزه‏ای بر گلوی حسین ع زد و باز بیرون آورد و در استخوانهای سینه او فرو برد.سپس تیری به سوی حسین ع انداخت، که بر گلوی او وارد آمد.از اثر آن تیر بر زمین افتاد.پس برخاست و نشست و تیر را از گلوی خویش بیرون آورد و هر دو دست خود را زیر خونها می‏گرفت و چون پر می‏شد بر سر و محاسنش می‏مالید و می‏گفت: این چنین به دیدار خداوند می‏روم که به خون خود خضاب کرده‏ام و حق مرا غصب کرده‏اند.

پی‏نوشتها:

1ـ از روایات چنین برمی‏آید که پیش از حر عده دیگری نیز شهید شده‏اند، تاریخ ابن اثیر نیز این امر را تأیید کرده است، اما برخی از تاریخ‏نویسان گویند: در میان قهرمانان مبارزه، حر نخستین شهید بوده و بعضی دیگر نیز وی را نخستین شهید دانسته‏اند و چنانکه از ارشاد شیخ مفید برمی‏آید: غیر از مسلم بن عوسجه حر نخستین کسی بوده که در رکاب امام حسین ع شهید شده است.مؤلف.

2ـ سوره احزاب آیه 22

3ـ سوره آل عمران آیه 23ـ 24

4ـ در تاریخ طبری چنین آمده است که بر عکس آنچه را که در اینجا ذکر کردیم قاتل نامبرده عامر بن نهشل بوده و عبد الله بن قطبه قاتل برادرش بوده است. (مؤلف)

نبرد نا برابر

در این هنگام یسار، آزاد شده زیاد و سالم آزاد شده عبید الله بن زیاد به میدان آمدند و گفتند: هماوردی هست که سوی ما آید؟ پس عبد الله بن عمیر بن جناب کلبی برخاست و از امام اجازه خواست که با آنان نبرد کند.او مردی بلند قامت بود و بازوانی ستبر داشت.حسین ع نگاهی به وی افکند و گفت: گمان دارم که کشنده همگنان اوست.پس وی را اجازه داد.وی شبانه از کوفه حرکت کرده بود و همسرش، ام وهب، نیز با او بود، و خود را به امام رساند.وی همین که دریافت که سپاهیان بسیاری در نخیله برای نبرد با حسین ع آماده می‏شوند گفت: به خدا من بسیار علاقه داشتم با مشرکان پیکار کنم.اینک ثواب جنگ با اینان که به جنگ پسر دختر پیمبرشان می‏روند به نزد خدای بیشتر از ثواب نبرد با مشرکان است.پس به نزد همسر خویش رفت و آنچه را شنیده بود با وی بگفت.همسرش گفت: کار ثواب می‏کنی.هر چه زودتر برو.مرا نیز همراه خویش ببر.عبد الله بن عمیر بر یسار، حمله شدیدی برد و با شمشیر خویش او را بزد، تا او را به خاک افکند.وی نخستین کسی بود که از سپاه ابن سعد به قتل رسید.

در آن حال که عبد الله سرگرم زدن او بود.سالم آزاد شده عبید الله بر وی حمله برد.یاران حسین فریاد زدند، برده سوی تو آمد.اما عبد الله اعتنایی نکرد.تا نزدیک شد.همین که خواست شمشیری بر عبد الله بزند، وی دست چپ خویش را جلو آن برد و در نتیجه انگشتان دست چپش بیفتاد.اما بدان زخم اعتنایی نکرد.و با شمشیر خود چندان ضربتش زد که به هلاکت رسید.عبد الله که هر دو را کشته بود بیامد و در حالی که رجز می‏خواند گفت:

حسبی بیتی فی علیم حسبی

انی مرؤ ذو مرة و عصب

و لست بالخوار عند النکب

انی زعیم لک ام وهب

بالطعن فیهم صادقا و الضرب

ضرب غلام مؤمن بالرب

در این اثنا ام وهب چوب بزرگی که خیمه‏اش را بدان بسته بود بر دست گرفت و نزد شوهر آمد و به وی گفت: پدر و مادرم به فدایت! از پاکان، از خاندان محمد دفاع کن.عبد الله نزد وی آمد که او را پیش زنان ببرد.اما همسرش که جامه وی را گرفته بود، می‏کشید و می‏گفت، تو را رها نخواهم کرد.باید من هم با تو بمیرم.در این هنگام حسین ع نداد داد و گفت: خداوند شما خاندان را پاداش نیک دهد.ای زن خدا تو را رحمت آرد.پیش زنان بازگرد.و با آنها بنشین که بر زنان پیکار نیست.ام وهب پذیرفت و پیش زنان بازگشت.

سپس عبد الله به میدان کارزار رفت و همچنان به نبرد پرداخت تا دو نفر دیگر از افراد دشمن را بکشت، و سرانجام به دست هانی بن ثبیت حضرمی و بکیر بن حی تمیمی به شهادت رسید .همسرش ام وهب بر جسدش حاضر شد و در حالی که خاک از چهره‏اش پاک می‏کرد گفت: بهشت بر تو گوارا باد، شمر که وی را بدین حال مشاهده کرد به غلام خود که رستم نام داشت دستور داد وی را از پای درآورد.او نیز با چوب بر سر ام وهب زد و بدین ترتیب این زن نیز در کنار همسرش به شهادت رسید.

پس از این دو نفر، عمر بن خالد صیداوی که از یاران حسین ع بود پیش آمد و خود را آماده رفتن به میدان کارزار ساخت.پس امام به وی گفت: به سوی میدان حرکت کن که ما نیز بزودی به تو خواهیم پیوست.عمر بن خالد که سعد غلام آزاد شده او نیز همراهش بود و جبار بن حارث سلمانی و مجمع بن عبید الله عایذی بر سپاه دشمن حمله بردند و صفوف آنان را در هم شکستند .لشگر ابن سعد آنان را محاصره کرد چندان که ارتباط آنها با امام قطع شد.پس عباس بن علی ع با یک حمله ناگهانی آنان را از میان انبوه دشمن رها ساخت.هر چند که این چهار تن به شدت مجروح شده بودند، با این وصف باز هم یک بار دیگر حمله را آغاز کردند و به نبرد ادامه دادند، و بسیاری از یاران ابن سعد را به هلاکت رساندند، و خود نیز به شهادت رسیدند.

عمرو بن حجاج با گروه بسیاری از لشگریان کوفه که با وی بودند بر جناح راست یاران حسین ع حمله آورد.همین که به یاران حسین ع نزدیک شدند زانو بر زمین نهادند و نیزه‏های خود را به سوی ایشان گرفتند.اسبان لشگر عمرو که چنین دیدند پیش نرفتند و چون خواستند بازگردند، یاران حسین ع بی‏درنگ آنان را تیر باران کردند.گروهی از سپاه دشمن را بر زمین افکندند و گروهی را نیز زخمی ساختند.مردی از افراد بنی تمیم به نام عبد الله بن حوزه از سپاه ابن سعد بیامد و در برابر حسین بایستاد و گفت: ای حسین با خبر باش که سوی آتش می‏روی .حسین ع گفت: هرگز، من به سوی پروردگار مهربان و توبه پذیر و در خور اطاعت می‏روم.پس حسین دست به دعا برداشت و گفت: خدایا او را به جهنم ببر.دیری نپایید که اسبش سرکشی آغاز کرد و او را به طرف جویی برد که در آن افتاد و پای چپش در رکاب و پای راست او بیرون ماند.در این اثنا مسلم بن عوسجه پیش آمد و پای راستش را با شمشیر بزد و اسب به همان حال می‏دوید و سرش را به سنگها و تنه درختها می‏زد، تا جان داد و خداوند بی‏درنگ او را به آتش دوزخ فرستاد.

مسروق بن وایل حضرمی که جزء سوارانی بود که همراه ابن سعد به میدان نبرد آمده بود، می‏گوید : من با خودم می‏گفتم چه خوب بود به سر امام حسین دست می‏یافتم و به سبب آن به نزد ابن زیاد منزلتی پیدا می‏کردم.اما همین که مسروق آنچه را که در اثر دعای امام حسین ع بر سر ابن حوزه آمد مشاهده کرد، از میدان بازگشت و سپاه را پشت سر نهاد.و گفت: از این خاندان چیزی دیدم که هرگز با آنها جنگ نخواهم کرد.

پس از این جریان جنگ درگیر شد.بریر بن خضیر همدانی، مردی زاهد و عابد و در قرائت قرآن بر همه قاریان اهل زمان خود برتری داشت چنان که او را سید القراء می‏گفتند، خود می‏گفت :

انا بریر و ابی خضیر

لا خیر فیمن لیس فیه خیر

گویند یزید بن معقل با وی درگیر شد.پس حضیر بدو گفت: می‏خواهی با همدیگر دعا کنیم و از خدا بخواهیم که دروغگو را لعنت کند و خطا کار را بکشد. بدین ترتیب دست به سوی خدا برداشتند.سپس به مقابله یکدیگر شتافتند و هر یک ضربتی به دیگری زدند.یزید بن معقل ضربتی سبک به بریر بن حضیر زد، که زیانی به او نرسید.بریر ضربتی کوبنده به او زد که زره، سر را شکافت و به مغز او رسید و از پای درآمد.در این هنگام کعب بن جابر ازدی به بریر حمله برد و به وی ضربت زد تا او را بر زمین انداخت و سرنیزه را به پشت او فرو برد.آنگاه پیش رفت و چندان با شمشیر او را بزد تا از دنیا برفت.خداوند از او خوشنود گردد.در بعضی از روایات آمده است که بریر تعداد سی تن از سپاه دشمن را بکشت.

همین که کعب بن جابر قاتل بریر از میدان نبرد بازگشت و به خانه رفت همسرش وی را به باد انتقاد گرفت و گفت: تو به دشمنان پسر فاطمه کمک کردی و بریر را که سرور قاریان بود کشتی .من هرگز با تو یک کلمه سخن نخواهم گفت.

آنگاه وهب بن حباب کلبی که از یاران حسین ع بود پای به میدان نهاد.مادر و همسرش با وی بودند.پس مادرش به وی گفت، بپا خیز و برای نبرد خود را آماده ساز.و پسر دختر پیامبر خدا ص را یاری و حمایت کن.وهب گفت: من به میدان خواهم رفت و هرگز در این امر کوتاهی نخواهم کرد.سپس به سوی میدان کارزار به راه افتاد در حالی که رجز می‏خواند و می‏گفت :

سوف ترونی و ترون ضربی

و حملتی و صولتی فی الحرب

ادرک ثاری بعد ثار صحبی

و ادفع الکرب امام الکرب

لیس جهادی فی الوغی باللعب

بدین ترتیب حمله را آغاز کرد و چندان بجنگید که گروه بسیاری را به قتل رسانید.همین که از میدان بازگشت به نزد مادر و همسر شتافت و از مادر پرسید: آیا از من راضی شدی؟ مادرش گفت: راضی نشوم تا آنکه در پیش روی امام حسین ع کشته شوی.همسرش گفت: تو را به خدا سوگند می‏دهم که مرا تنها مگذار و به مصیبت خود مبتلا مساز.مادر به وی گفت: ای فرزند به سخن همسر اعتنا مکن و به میدان بازگرد و در یاری فرزند دختر پیامبر به نبرد ادامه بده تا از شفاعت جدش در روز قیامت برخوردار شوی، پس وهب به میدان کارزار بازگشت و همچنان به نبرد پرداخت تا آنگاه که دو دستش را قطع کردند و بدین ترتیب به شهادت رسید.خداوند از او خوشنود گردد.

در این اثنا حر پیش آمد، و به حسین ع گفت: شما می‏دانید که من نخستین کسی بودم که به مقابله با شما برخاستم اینک اجازه می‏خواهم که نخستین کشته در راه شما باشم. ⁽¹⁾ باشد که در قیامت در ردیف کسانی که به دیدار جد بزرگوارت محمد ص نایل خواهند شد قرار گیرم.پس به لشگر عمر بن سعد حمله برد، در حالی که ابتدا شعری از عنتره می‏خواند:

ما زلت ارمیهم بغرة وجهه

و لبانه حتی تسربل بالدم

سپس به خواندن رجز پرداخت و نبرد شدیدی را آغاز کرد و بر سپاه دشمن می‏تاخت و می‏گفت :

انی انا الحر و مأوی الضیف

اضرب فی اعراضکم بالسیف

عن خیر من حل بأرض الخیف

اضربکم و لا اری من حیف

انی انا الحر و نجل الحر

اشجع من ذی لبد هزبر

و لست بالجبان عند الکر

لکننی الوقاف عند الفر

بدین ترتیب با شمشیر خویش بر دشمن حمله برد، چندان که بیش از چهل نفر از آنان را بکشت .زهیر بن قین نیز به همراه حر بر دشمن می‏تاخت و همین که یکی از آنها در محاصره دشمن قرار می‏گرفت، دیگری بر آنان حمله می‏برد تا هم‏رزم خود را از چنگ دشمن رها می‏ساخت، و این امر تا مدتی ادامه داشت.سرانجام پیادگان قوم از هر سو بر او تاختند و وی را از پا درآوردند: اما یاران حسین ع بدن او را که اندک رمقی داشت برداشتند و از میدان کارزار دور ساختند و پیش روی امام نهادند.حسین ع در حالی که خاک از صورتش پاک می‏کرد می‏گفت : همچنان که مادرت تو را نام داد، حری.

آنگاه نافع بن هلال که از یاران حسین ع بود به میدان آمد و در حالی که به شدت بر دشمن هجوم می‏برد و پیکار می‏کرد چنین گفت:

انا ابن هلال الجملی

انا علی دین علی

و دینه دین النبی

پس مردی به نام مزاحم پسر حریث جهت مقابله با او سوی وی آمد.نافع بدو حمله برد و او را بکشت.گویند عده بسیاری را مجروح ساخت و دوازده یا سیزده تن از افراد دشمن را به هلاکت رساند.وی تا هنگامی که تیر در کمان داشت پیکار کرد و دست بر شمشیر خویش زد و گفت:

انا الغلام الیمنی الجملی

دینی علی دین حسین و علی

اضربکم ضرب غلام بطل

ان اقتل الیوم فهذا املی

فذاک رأیی و الا قی عملی

سپس دشمن بر وی حمله آورد و در حالی که بازوانش شکسته شده بود به اسارت آنان درآمد.شمشیر او را گرفتند و نزد ابن سعد بردند.ابن سعد رو کرد به او و گفت: چرا خود را به این وضع درآورده‏ای؟ ، نافع پاسخ داد، پروردگار من از هدف من بخوبی آگاه است و در حالی که خون بر سر و رویش جاری بود گفت: من علاوه بر تعدادی از افراد شما را که مجروح ساخته‏ام دوازده تن را نیز کشته‏ام و اگر بازوان مرا نشکسته بودند هرگز یارای دستگیری مرا نداشتند.در این هنگام شمر به قصد کشتن او شمشیر برکشید.پس نافع خطاب به شمر گفت: به خدا سوگند.اگر تو از مردم مسلمان بودی و خون ما به دست تو می‏ریخت برای ما بسیار ناگوار بود.اما اینک شکر و سپاس به درگاه خداوندی که به دیدار او می‏رویم در حالی که خون ما به دست شرورترین خلق او ریخته می‏شود.پس شمر بر وی حمله برد و او را از پای درآورد.

آنگاه عمرو بن قرظه انصاری به میدان آمد و از حسین ع اجازه کارزار خواست.امام وی را اجازه داد.پس حمله را آغاز کرد و در حالی که به خواندن رجز می‏پرداخت، گفت:

قد علمت کتیبة الانصار 
انی سأحمی حوزة الذمار

ضرب غلام غیر نکس شاری‏ 
دون حسین مهجتی و داری

بدین ترتیب عمرو بن قرظه به نبرد پرداخت و همانند شخصی که با اشتیاق فراوان به سوی پاداش خداوند شتافته و در خدمت سلطان آسمانها با تمام توان خود جانبازی کرده است بجنگید.چندان که گروه بسیاری از سپاه ابن زیاد را به هلاکت رسانید و بدین وسیله بالاترین درجه شجاعت و جهاد را از خود نشان داد.وی با هشیاری تمام در برابر تیرها و شمشیرها ایستاد و از هر طرف که به سوی امام پرتاب می‏شد با جانبازی و فداکاری خویش از آنان جلوگیری به عمل آورد.وی با هر گونه حمله‏ای که بر حسین ع از سوی دشمن صورت می‏گرفت بر دشمن می‏تاخت و آنان را از پای درمی‏آورد.پس رو کرد به امام و گفت: ای فرزند پیامبر خدا، آیا من وظیفه خود را انجام دادم؟ امام گفت: آری، تو پیش روی من به بهشت خواهی رفت.سلام مرا به رسول خدا برسان و من نیز به زودی نزد او خواهم آمد.بدین ترتیب به کارزار پرداخت تا دشمن وی را از پای درآورد.امید که خداوند از وی خوشنود باشد.

پس جون، که غلامی سیاه و آزاد شده ابوذر غفاری بود به میدان آمد.حسین ع رو کرد به او و گفت: من به تو اذن دادم که از این سرزمین بروی و جان خود را حفظ کنی.زیرا تو به همراه ما آمدی تا به عافیت برسی.اینک خود را آزار مده.پس جون رو کرد به امام و گفت: ای فرزند رسول خدا هر چند که من مردی سیاه و در زمان خوشی و نعمت جیره خوار شما بوده‏ام اما اکنون چگونه شما را تنها گذارم.به خدا قسم بویم بد و جسمم پست و رنگم سیاه است.شما بر من منت گذارید و مرا از یاران خود قرار دهید تا در رکاب شما بجنگم و به این وسیله در بهشت جای گیرم و به این افتخار نایل آیم و رویم سفید گردد.نه به خدا سوگند از شما دور نمی‏شوم تا این خون سیاه همراه با خونهای پاک شما بر زمین ریزد.سپس در حالی که این شعر را می‏خواند، بر دشمن حمله برد.

کیف تری الکفار ضرب الاسود

بالسیف ضربا عن نبی محمد

اذب عنهم باللسان و الید

ارجو به الجنة یوم المورد

پس از جنگی سخت سرانجام از پای درآمد.پس حضرت در برابرش بایستاد و وی را دعا کرد و گفت : بارالها روی او را سفید و پاکیزه گردان و در روز حشر او را در زمره نیکان قرار بده .

پس از او عمرو بن خالد صیداوی به میدان آمد و پیش روی حسین ع ایستاد و گفت: ای ابو عبد الله، من تصمیم داشتم به یاران خود ملحق شوم، اما برای من بسیار ناگوار است که تو را بی یار و یاور و در میان اهل بیتت کشته ببینم.حسین ع به وی گفت: برو که ما نیز ساعتی دیگر به تو ملحق خواهیم شد.عمرو به میدان نبرد رفت و حمله را آغاز کرد و جنگید تا کشته شد.

در این هنگام حنظلة بن سعد شامی بیامد و در برابر حسین ع ایستاد، صورت و سینه خود را سپر شمشیرها و تیرها و نیزه‏ها قرار داد تا از اصابت آنها به حسین ع مانع گردد.شعر عرقلة بن حسان دمشقی گویی در وصف او سروده شده است:

و یرد صدر السمهری بصدره

ماذا یؤثر ذابل فی یذبل

و کأنه و المشرفی بکفه

بحر یکر علی الکماة بجدول

پس آیات عذاب را بر سپاه ابن زیاد خواند و آنان را از عذاب خداوند بیم داد، بدین ترتیب که گفت: ای مردم از آن بیم دارم که از آن عذابها که بر امتهای گذشته نازل شد بر شما نیز فرود آید، همانند عذابی که در جنگ احزاب و بر قوم نوح و عاد و ثمود و آنها که بعد از ایشان آمدند وارد آمد، و خداوند هرگز ستمی را برای بندگان خود روا نمی‏دارد.ای قوم از عذاب روز قیامت بر شما بیمناکم، آن روزی که روی خود را از محشر به سوی جهنم بگردانید و کسی را یارای نگهداری شما از عذاب خداوند نباشد.ای مردم حسین ع را نکشید، زیرا خداوند بر شما عذاب می‏فرستد و شما را هلاک خواهد کرد و آن کس که بر خدا افترا بندد زیانکار خواهد بود.پس حسین ع گفت: ای حنظله، خدای بر تو رحمت فرستد.تو خود به حال این قوم بخوبی آگاهی و می‏دانی که هر وقت آنان را به سوی حق فراخواندی چگونه تو را پاسخ گفتند و تو و یارانت را چگونه به باد ناسزا و دشنام گرفتند.اکنون نیز که اطلاع یافته‏ای برادران نیکوکار تو را به قتل رسانده‏اند آیا باز هم چنین می‏پنداری که ممکن است اینان به سوی حق راه یابند؟ .

حنظله گفت: راست گفتی.جانم فدای تو باد.پس بدین ترتیب بهتر نیست که به سوی پرورگار خود برویم و به برادران خود ملحق شویم؟ حسین ع گفت: بلی.پس بشتاب به راهی که از دنیا و آنچه در آن است بهتر خواهد بود.بشتاب به سوی پادشاهی ازلی و جاوید.پس حنظله گفت: سلام بر تو ای فرزند رسول خدا و درود خدا بر تو و بر اهل بیت تو باد.بدین امید که در بهشت به ملاقات یکدیگر نایل آییم.حنظله ادامه داده گفت: (السلام علیک یا بن رسول الله صلی الله علیک و علی اهل بیتک و عرف بیننا و بینک فی الجنه

امام حسین ع گفت: آمین، آمین.

پس حنظله به میدان تاخت و به شدت جنگید، تا سرانجام سپاه دشمن بر وی حمله بردند و او را از پای درآورند.

آنگاه مسلم بن عوسجه به میدان آمد و در حالی که رجز می‏خواند می‏گفت:

ان تسألوا عنی فانی ذو لبد

من فرع قوم من ذری بنی اسد

فمن بغانا حائد عن الرشد

و کافر بدین جبار صمد

بدین ترتیب سخت بجنگید.در این هنگام عمرو بن حجاج بانگ برآورد که ای احمقان می‏دانید که با چه کسانی می‏جنگید؟ با یکه سواران شهر، با دلاورانی جانباز که هرگز از مرگ هراسی ندارند.هیچ کس از شما تنها با آنها جنگ نکند.آنها مقدارشان کم است و چندان دوام نخواهند یافت.به خدا اگر شما تنها با سنگ بزنیدشان، آنان را خواهید کشت.عمر بن سعد گفت: راست گفتی.رأی درست همین است: پس کسی را نزد قوم فرستاد و به آنان تأکید کرد که هیچ کس به تنهایی به جنگ نرود.سپس عمرو بن حجاج با یاران خویش از جانب فرات سوی حسین ع حمله آوردند و مدتی جنگیدند.یکی از کسانی که در این میان از پای درآمد، مسلم بن عوسجه اسدی بود که رحمت خدا بر او باد.آنگاه عمرو بن حجاج و یارانش بازگشتند.همین که گرد و خاک فرو نشست، مسلم را دیدند که به زمین افتاده بود.حسین ع همراه حبیب بن مظاهر سوی وی رفت و بدو گفت : ای مسلم خدایت رحمت کند.سپس این آیه را قرائت کرد: (بعضی از ایشان تعهد خویش را به سر برده و شهادت یافته و بعضی از ایشان منتظرند و به هیچ وجه تغییری نیافته‏اند) ⁽²⁾

حبیب بن مظاهر نیز بدو نزدیک شد و گفت: ای مسلم مرگ تو بر من گران است.ای مسلم مژده باد تو را به بهشت.مسلم با صدای ضعیفی بدو گفت: خدایت به نیکی بشارت دهد.حبیب گفت: اگر چنین نبود که من می‏دانم هم‏اکنون به دنبال تو می‏آمدم.دوست داشتم هر چه را می‏خواهی وصیت کنی تا به انجام آن بپردازم.

مسلم در حالی که با دست به حسین ع اشاره می‏کرد گفت: وصیت من همین است که در راه حسین ع بجنگی تا در کنار او جان دهی.

حبیب گفت: این خود برای من افتخاری است و چنین خواهم کرد.دیری نپایید که مسلم بن عوسجه به دست دشمن کشته شد.خوشنودی خدای بر او باد.وی کنیزی داشت که بانگ زد: وای سرورم، وای ابن عوسجه‏ام.در این اثنا یاران ابن سعد با شادی فریاد کردند که مسلم بن عوسجه را کشته‏ایم .

پس شبث بن ربعی به کسانی از یاران خویش که اطراف وی بودند بانگ زد: مادرتان عزادارتان شود.افراد خود را با دست خودتان می‏کشید و خود را به خاطر دیگران دچار خواری می‏سازید؟ آیا از کشتن مسلم بن عوسجه خرسندی می‏کنید؟ سوگند به آن کس که به اسلام او درآمده‏ام، وی را با مسلمانان در مکانها مختلف دیده‏ام.او در میان آنان مقامی بس بزرگ داشت.وی را در جنگ آذربایجان دیدم که پیش از آنکه سپاه مسلمین برسند شش نفر از مشرکان را به هلاکت رساند.

پس بار دیگر سپاه دشمن به سوی حسین ع حمله بردند.شمر بن ذی الجوشن با جناح چپ بر جناح چپ یاران حسین ع حمله برد که در مقابل وی پایداری کردند و او و یارانش را نیزه زدند .به حسین ع و یارانش از هر سوی حمله شد، و یاران حسین ع بجنگیدند.سوارانشان حمله آغاز کردند، هر چند که تعداد آنها سی و دو نفر بیشتر نبود با این وصف از هر سو که به آنان حمله می‏شد مردانه دفاع می‏کردند و از هر طرف که خود به سپاه کوفه حمله می‏بردند آنان را به عقب می‏راندند.همین که عزرة بن قیس که فرمانده سواران اهل کوفه بود دید که سواران وی از هر سوی عقب می‏روند.پیش عمر بن سعد فرستاد و گفت: آیا نمی‏بینی سواران من امروز از این گروه اندک چه می‏کشند؟ پیادگان و تیراندازان را به مقابله آنها فرست.

یاران حسین ع با شجاعت و پایداری با سپاه کوفه جنگیدند.جانبازی و فداکاری آنان در شدیدترین نبردی که از هیچ کس دیده نشده بود تا ظهر ادامه داشت.عمر بن سعد، حصین بن تمیم را همراه با پانصد تیرانداز فرستاد که بیامدند و به نبرد ادامه دادند و چون نزدیک حسین ع و یاران وی رسیدند و بردباری و پایداری آنان را مشاهده کردند، حصین به سپاه خود دستور داد یاران حسین را تیر باران کنند.پس همگی تیرها را رها کردند.دیری نپایید که اسبها را از پا درآوردند و مردان را مجروح ساختند، چندان که حسین ع را بدیدند که ایستاد در حالی که یک سوار با او نبود.

در این گیر و دار شمر بن ذی الجوشن با همراهانش بر حسین ع و یاران او حمله آورد.اما زهیر بن قین با ده نفر از یاران حسین ع بر ایشان حمله کرد و آنان را از کنار خیمه‏ها دور ساخت و عده‏ای از سربازانش را به هلاکت رسانید.شمر دوباره بازگشت.زهیر گروهی از آنان را بکشت و بقیه به جایگاه خویش بازگشتند، و همین که یک یا دو نفر از یاران حسین ع کشته می‏شد چون اندک بودند آشکار بود اما از لشگر ابن سعد هر چند که هر بار ده نفر کشته می‏شدند چون بسیار بودند آشکار نبود.شمر که همچنان به حملات خود ادامه می‏داد یک بار نیز تا نزدیک خیمه امام پیش رفت و نیزه در خیمه حسین ع فرو برد و بانگ زد: آتش بیاورید تا این خیمه را بر سر ساکنانش آتش بزنیم، زنان فریاد زدند و از خیمه بیرون شدند.حسین ع به شمر خطاب کرد: تو می‏خواهی خانواده مرا بسوزانی؟ ، خدا تو را به آتش بسوزاند.

حمید بن مسلم به شمر گفت: تو می‏خواهی فرزندان و زنان را بکشی.به خدا همان کشتن مردان، امیر تو را خوشنود می‏کند.

در این میان شبث بن ربعی پیش آمد و رو کرد به شمر و گفت: تو ترساننده زنان شده‏ای.مادرت عزادار باد.پس سر به زیر افکنده، شرم کرد و بازگشت.جنگ میان دو گروه به شدت ادامه یافت .هر چند که سپاه دشمن از هر طرف حمله می‏کردند، اما خیمه‏ها چنان بود که نمی‏توانستند جز از یک سوی به آنها حمله کنند.چون خیمه‏ها فراهم و راست و چپ به هم پیوسته بود.وقتی عمر بن سعد چنین دید کسانی را فرستاد که خیمه‏ها را از پای درآورند، که آنها را در محاصره خویش قرار دهند.یاران حسین سه و چهار میان خیمه‏ها می‏رفتند و به هر کس که خیمه را از پای درمی‏آورد و غارت می‏کرد حمله می‏بردند و می‏کشتند و از نزدیک تیر می‏زدند و از پای می‏انداختند.در این وقت ابن سعد گفت خیمه‏ها را آتش بزنند.پس آتش بیاوردند و خیمه‏ها را آتش زدند.حسین ع گفت: بگذارید بسوزانند که چون آتش در آن افتاد نمی‏توانند از آنجا به شما دست یابند.و چنین شد و نمی‏توانستند جز از یک سوی بر آنها حمله برند.نبرد همچنان ادامه داشت، تا آنگاه که وقت نماز ظهر فرا رسید.

پس ابو ثمامه صیداوی به حسین ع گفت: ای ابو عبد الله جانم به فدایت می‏بینم که این گروه به تو نزدیک شده‏اند.نه، به خدا سوگند تو کشته نشوی تا اینکه من پیش روی تو کشته شوم .اما دوست دارم وقتی به پیشگاه پروردگار می‏روم، این نماز را که وقت آن رسیده خوانده باشم.حسین ع سر به آسمان بلند کرده گفت: نماز را به یاد آوردی.خداوند تو را جزو نمازگزاران و ذکر گویان قرار دهد.بله، اینک وقت نماز است.آنگاه گفت: از آنها بخواه دست از ما بدارند تا نماز را به جا آوریم.پس نماز را به جا آوردند.

حصین بن تمیم گفت: نمازتان قبول نمی‏شود.

حبیب بن مظاهر رو کرد به او و گفت: تو چنین می‏پنداری که نماز از خاندان پیمبر خدا قبول نمی‏شود! و نماز خری چون تو قبول می‏شود؟ !

حصین به سوی حبیب حمله آورد.حبیب به مقابله وی رفت و چهره اسب وی را با شمشیر بزد.پس اسب از جا جست و حصین بر زمین افتاد، و یارانش او را ببردند و نجات دادند.سپس بر حبیب حمله آوردند و سرانجام به دست یکی از پیادگان دشمن به زمین افتاد.

در این هنگام حسین ع به زهیر بن قین و سعید بن عبد الله گفت: جلو بایستید تا نماز ظهر را به‏جا آورم.آن دو پذیرفتند و در پیش روی حسین قرار گرفتند.حسین ع با نیمی از یاران خود نماز خوف به جا آورد و نیمی دیگر در برابر دشمن ایستادند.تیرهای دشمن از هر سو به طرف حسین پرتاب می‏شد، اما سعید بن عبد الله در برابر آنها بایستاد و با جان خود از آن حضرت دفاع، و از اصابت تیر به امام جلوگیری کرد، تا آنگاه که در اثر ضربه‏های پیاپی تیر بر زمین افتاد و در این حال گفت: خدایا لعنت و نفرین بر این قوم باد.لعن عاد و ثمود .بارالها سلام مرا به پیامبر برسان، و رنج و مصائبی که از زخم و جراحت بر من وارد آمده ابلاغ کن، زیرا که مقصود من در این امر یاری و نصرت ذریه خاندان پیمبر و اجر و ثواب تو بوده است.این را بگفت و جان بداد.خدای از او خوشنود گردد.گویند در بدنش غیر از زخم شمشیر و نیزه، سیزده تیر یافتند.برخی گفته‏اند آن حضرت و یارانش نماز را فرادا و با ایماء و اشاره به جا آوردند.

آنگاه سوید بن عمرو بن ابی مطاع که مردی پارسا و از کسانی بود که نماز بسیار می‏گذاشت به میدان آمد.وی به خواندن رجز پرداخت و می‏گفت:

اقدم حسین الیوم تلقی احمدا

و شیخک الحبر علیا ذا الندی

و حسنا کالبدر وافی الاسعدا

و عمک القوم الهمام الا رشدا

حمزة لیث الله یدعی أسدا

و ذا الجناحین تبوا مقعدا

فی جنة الفردوس یعلو صعدا

بدین ترتیب او نیز چون شیری دلیر، شجاعانه جنگید و بر شداید و سختیها صبر و پایداری فراوان کرد، تا آنجا که بر اثر جراحت زیاد، در میان کشتگان بر زمین افتاد و به همان حال بود و حرکتی از او دیده نمی‏شد.تا موقعی که شنید، سپاهیان ابن زیاد می‏گویند، حسین کشته شد.با شنیدن این خبر به شدت بی‏تاب شد و کاردی پیدا کرد و به نبرد پرداخت تا جان داد.خدای از او خوشنود گردد.

آخرین فردی که از یاران حسین ع به میدان آمد زهیر بن قین بود.وی رجز می‏خواند و می‏گفت :

انا زهیر و أنا ابن القین

أذودکم بالسیف عن حسین

ان حسینا احد السبطین

من عترة البر التقی الزین

ذاک رسول الله غیر المین

اضربکم و لا أری من شین

یا لیت نفسی قسمت قسمین

پس جنگی سخت کرد چندان که گروه بسیاری از سپاه کوفه را به هلاکت رساند.ناگاه کثیر بن عبد الله شعبی و مهاجرین أوس به شدت بر وی حمله بردند و خونش بریختند، همین که حسین ع وی را بدید که بر زمین افتاده با تأثر گفت: ای زهیر خداوند تو را از ما دور نگرداند .

آنگاه عابس بن ابی شبیب شاکری در حالی که شوذب غلام شاکر همراه وی بود پیش آمد.پس بدو گفت: ای شوذب چه می‏خواهی انجام دهی؟

گفت: درباره من چه می‏اندیشی؟ من همراه تو برای دفاع از پسر دختر پیامبر خدا می‏جنگم تا کشته شوم.عابس گفت: از تو همین انتظار را داشتم.نزد ابو عبد الله برو.زیرا که اکنون وقتی است که به همراه آن حضرت به نبرد پردازیم و بدین وسیله به اجر و پاداش الهی نائل آییم.این روزی است که می‏باید به هر وسیله می‏توانیم پاداش بجوییم که از این پس دیگر عملی نخواهد بود.بلکه موقعی است که به حساب بندگان رسیدگی خواهد شد.

پس شوذب پیش آمد و گفت: سلام بر تو ای ابو عبد الله و رحمت و برکات خدا بر تو باد.من تو را به خدا می‏سپارم.سپس بجنگید تا کشته شد.

آنگاه عابس بن ابی شبیب پیش آمد و گفت: ای ابو عبد الله به خدا سوگند بر روی زمین از نزدیک و دور کسی را عزیزتر و محبوب‏تر از تو نمی‏بینم.چنانچه می‏توانستم با چیزی عزیزتر از جانم و خونم، ستم و کشته شدن را از تو دور سازم، حتما این کار را انجام می‏دادم.سلام بر تو ای ابو عبد الله، شهادت می‏دهم که به هدایت تو و بر هدایت پدر توام.سپس در حالی که شمشیر برگرفته بود و زخمی بر پیشانی داشت به سوی دشمن رفت.وی که از همه کس دلیرتر بود، ندا می‏داد که مگر مردی نیست که با مردی به مبارزه برخیزد؟ در این موقع ابن سعد گفت سنگبارانش کنید.پس از هر طرف به سوی او سنگ پرتاب کردند.همین که وی چنین دید، زرهی که بر تن داشت بینداخت.آنگاه به قوم حمله کرد، و آنان از هر طرف به او تاختند.یکی از کسانی که در آنجا حاضر بوده است، گوید: به خدا سوگند، وی را دیدم که بیشتر از دویست کس را دنبال کرد.آنگاه از هر سو به او تاختند که کشته شد.

آنگاه حبیب بن مظاهر اسدی به میدان آمد، و به شدت بجنگید.سپس مردی از قبیله بنی تمیم که نامش بدیل بن صریم بود بر وی حمله کرد و او را بکشت و یکی دیگر از بنی تمیم نیز بر وی حمله برد و نیزه بر وی زد و حصین بن تمیم نیز نیزه‏ای بر سر او بزد و سر او را از تن جدا کرد.کشته شدن حبیب در حسین ع اثر گذاشت و گفت: او و دیگران یاران خود را پای خدا حسابش می‏کنم.حصین به مرد تمیمی گفت: من در قتل او با تو شریکم.سر را به من بده تا به گردن اسب خود آویزم تا مردم ببینند که من در قتل او شرکت داشته‏ام.آنگاه از من بگیر و برای گرفتن جایزه نزد ابن زیاد ببر.پس سر حبیب را گرفت و در میان مردم بگشت.سپس به وی بازگرداند.همین که لشگر به کوفه بازگشت شخص تمیمی سر حبیب را به گردن اسب خویش آویخته بود و این یکی از فجایعی بود که کوفیان از خود نشان می‏دادند.آری هر کس چنین صحنه‏هایی را از چنین مردمی ببیند به این مطلب پی خواهد برد که تا چه اندازه قومی به فرومایگی و سقوط کشیده می‏شود.حبیب فرزند نوجوانی به نام قاسم داشت.او همین که سر پدر را بدید به دنبال آن سوار به راه افتاد و از او جدا نمی‏شد.مرد سوار با مشاهده او با تردید از وی پرسید: ای پسر تو را چه شده که مرا تعقیب می‏کنی؟ گفت: این سری که نزد توست، سر پدر من است، آیا به من می‏دهی تا او را دفن کنم؟ گفت: ای پسر، امیر راضی نمی‏شود که او دفن شود، و من به واسطه قتل او می‏خواهم جایزه نیکی از امیر بگیرم.پسر گفت: اما بدان که خداوند به جای آن بدترین جزا را بتو خواهد داد.این را بگفت و بگریست.وی هدفی جز دنبال کردن قاتل پدر نداشت و در پی فرصتی بود که انتقام خون پدر را از وی بگیرد.پس روزی وی را بدید که در کنار خیمه‏ای ایستاده بود.قاسم بیامد و بر او حمله برد و او را بکشت و سر پدر را از وی بگرفت.

یکی دیگر از یاران حسین ع که به میدان آمد، جنادة بن حارث سلمانی بود، که همراه همسر و پسرش به یاری حسین ع آمد.پس در نبرد شرکت کرد و به شدت بجنگید تا کشته شد.همین که وی بر زمین افتاد، همسرش فرزند خود را که نوجوانی بود به نام عمر، دستور داد که به یاری حسین ع بشتابد.پس به وی گفت: ای فرزندم، به یاری فرزند پیمبر خدا برو و در جنگ شرکت کن.آنگاه عمر بیامد و پیش روی حسین بایستاد و از آن حضرت اجازه خواست که به میدان برود .حسین ع گفت: این پسر پدرش را از دست داده و شاید کشته شدن او بر مادرش خوشایند نباشد .جوان گفت: مادرم به من امر کرده است که در جنگ شرکت کنم و به یاری شما بیایم.در اینجا به این نکته بایستی اشاره کرد که برخی از انسانها دارای چنین بزرگواری هستند و به صدق و راستی و خلوص نیت آراسته می‏گردند.زنی که از یک سو همسر خود را از دست داده و خود ناظر کشته شدن او بوده و از سوی دیگر به فرزند نوجوان خود امر می‏کند، که جهت یاری حسین ع به میدان جنگ برود، در حالی که به یقین می‏داند که وی کشته خواهد شد.با این وصف وی را به سوی مرگ می‏فرستد.و این در حالی است که هرگز کسی وی را به این امر مجبور نکرده است.و فرزند این بانو نیز بی‏درنگ اطاعت می‏کند و بی آنکه در خود بیم و هراسی راه دهد به سوی مرگ می‏شتابد.

هر چند که حسین ع بدین منظور که ممکن است مرگ این نوجوان که پدرش کشته شده برای مادر او ناگوار باشد، وی را از شرکت در جنگ معاف داشت.با این حال خود امتناع ورزید و گفت : مادرم به من دستور داده است که به میدان نبرد بشتابم.

آری چه جایگاهی عظیم و چه مقامی بس ارجمند است، که قدمها در برابرش می‏لرزد و عقول را مقابل خود به حیرت وا می‏دارد.پایداری و ثبات این بانو و فرزند جوانش نشان می‏دهد که این دو چه همتی بلند و چه روحی عظیم و والا داشته‏اند.

باری این جوان به میدان شتافت.در حالی که اشعاری با صدایی رسا می‏خواند.خداوند او را جزای خیر دهد، به این ترتیب که می‏گفت:

امیری حسین و نعم الامیر

سرور فؤاد البشیر النذیر

علی و فاطمة والدا

ه فهل تعلمون له من نظیر

له طلعة مثل شمس الضحی

له غرة مثل بدر منیر

نگارنده با بررسی در کتب تاریخی و با حذف برخی از ابیات و اضافه کردن ابیاتی دیگر اشعار زیر را که زیباتر از دیگر اشعار وی بود انتخاب کرده‏ام:

(امیری حسین و نعم الامیر

امیر عظیم جلیل خطیر

حبیب الوصی عزیز البتول

(سرور فؤاد البشیر النذیر)

(علی و فاطمة والداه)

و مشبهه فی البرایا شبیر

سما قدره فوق کل الانام

(فهل تعلمون له من نظیر)

(له طلعة مثل شمس الضحی)

ترد الشموس بطرف حسیر

له راحة مثل غیث همی

(له غرة مثل بدر منیر)

پس جوان مزبور سخت بجنگید تا به دست دشمن کشته شد و بر زمین افتاد، و سر از بدنش جدا ساختند و به سوی سپاه حسین ع پرتاب کردند.مادرش سر را برداشته و در حالی که وی را تحسین می‏کرد خطاب به وی گفت: ای فرزند عزیزم، ای کسی که موجب شادی قلب و نور چشم من بودی .آنگاه سر را به سوی مردی از سپاه دشمن پرتاب کرد و خود چوب خیمه‏ای را بر دست گرفت و بر دشمن حمله برد.در حالی که اشعاری می‏خواند:

انا عجوز سیدی ضعیفة

خاویة بالیة نحیفه

أضربکم بضریة عنیفه

دون بنی فاطمة الشریفه

وی با حمله خود بر دشمن دو مرد را از پای درآورد.پس حسین ع وی را فراخواند و برای وی دعا کرد.همین که یاران حسین ع دیدند که آنها بسیار شده‏اند و نمی‏توانند از حسین ع و خودشان دفاع کنند، در میان آنها جنب‏وجوشی برپا شد که هر یک از دیگری پیش روی حسین کشته شوند.

عبد الله و عبد الرحمن که هر دو از غفاریان بودند نزد حسین ع آمدند و گفتند: ای ابو عبد الله، سلام بر تو باد.دشمن از هر طرف ما را محاصره کرده است.برآنیم که پیش روی تو کشته شویم.

گفت: خوش آمدید.نزدیک شوید.

پس به وی نزدیک شدند و بجنگیدند تا سرانجام کشته شدند.....

ادامه در پست بعدی... (۳)...

نبرد نابرابر

شب عاشورا

برخورد امام (ع) با حر

كتاب: معارف و معاريف، ج 4، ص 539

در منزل زباله بشهادت عبدالله بن يقطر آگاه شد و در آنجا اين حوادث جانگداز را به سمع ياران رسانيد و آنانرا به بازگشت اجازت فرمود، گروه بسيارى از آنان بچپ و راست پراكنده شدند و جز معدودى از اهلبيت و اصحاب خاص بنزد او كس نماند، شب گذشت، بامداد از آنجا كوچ نمود و در مسير راه بسپاهى برخوردند كه حر بن يزيد فرمانده آن بود و از پايگاه مرزى كه ابن زياد در كرانه فرات تنظيم كرده بود اعزام شده بودند، اين سپاه مأمور ممانعت امام حسين از ورود بعراق بود، حضرت نماز ظهر را بهر دو سپاه امامت كرد و پس از نماز بسخن پرداخت و فرمود: اى مردم! من از سر خود به اين ديار نيامده‏ام بلكه نامه‏هاى فراوانى كه از سوى شما بمن رسيد و مرا بدين سوى خوانديد مرا به اين سفر موظف ساخت چه در آن نامه‏ها چنين مرقوم آمده كه ما امامى و پيشوائى نداريم بدين ديار بشتاب، باشد كه خداوند بوجود تو ما را در راه حق گرد آورد.

حال اگر بدان قرار استوار و بدان عهد پايداريد فبها وگرنه به جاى خويش بازگردم. حر و لشكريان سكوت اختيار كرده چيزى نگفتند، و چون عصر شد حضرت نماز عصر ادا نمود و پس از نماز به اين سخنان بپرداخت: اى مردم! اگر شما خداى را بنظر آريد و خشم او را بر خود خطر جدى دانيد و بدانيد كه هر حق را مستحقى و هر راهى را رهبرى است، ما خاندان محمد (ص) بزمامدارى مسلمين از اين مدعيان غاصب و ستمگران باطل كه با روش ظالمانه خويش بگرده شما سوارند سزاوارتريم، و اگر پذيراى ما نبوده و بر اين باشيد كه همچنان حق ما را ناديده بگيريد و انديشه و تصميمى جز آنچه كه مضمون نامه‏ها و گفته پيكهاتان بوده داريد و افكارتان دگرگون گشته است ما به ميهن خويش بازگشته شما را بحال خود گذاريم.

حر گفت: بخدا سوگند من از اين نامه‏ها كه تو مى‏گوئى خبرى و اطلاعى ندارم. حضرت به عقبة بن سمعان كه غلام همسرش رباب بود فرمود: آن دو جعبه كه محتوى نامه‏هاى كوفيان است بياور . وى جعبه‏ها را حاضر نمود. حضرت نامه‏ها را به پيش حر پخش ساخت. حر گفت: من از آنان نيستم و ما مأموريم كه شما را مراقب باشيم تا بكوفه بنزد عبيدالله زياد رسانيم. حضرت فرمود: چنين نخواهد شد، و سخنانى ميان ايشان رد و بدل گشت و بدين توافق كردند كه حر نامه‏اى به ابن زياد نويسد و از او اجازت گيرد كه امام بموطن خويش بازگردد، ابن زياد در پاسخ اجابت ننمود و دستور داد بر حسين سخت گير و او را بنزد من حاضر ساز. امام امتناع نمود و از آنجا حركت كرد و راهى بسمت غربى كوفه پيش گرفت، حر همچنان ملازم حضرت بود تا در محلى فرود آمد و در آنجا خطاب بياران خطبه‏اى ايراد نمود كه خلاصه‏اش اين است : چنانكه مى‏بينيد حادثه‏اى (عظيم) بما فرود آمده، اوضاع جهان دگرگون گشته و دنيا چهره زشتى نشان مى‏دهد و نيكيهايش پشت كرده و همچنان بدين وضع ادامه مى‏دهد... مگر نمى‏بينيد كه رشته حق از هم گسيخته و بازار باطل رايج شده؟ در چنين شرائطى سزاوار است كه مؤمن پيرو حق در آرزوى لقاى پروردگار بوده و بسوى مرگ بشتابد كه من مرگ را جز سعادت و زندگى با ستمگران را جز خوارى و ذلت نمى‏دانم.

اصحاب چون چنين سخنان از آن حضرت شنيدند همه بپا خاستند و هرآنچه شرط ادب بود ادا نموده آمادگى خويش را در فداكارى و جانبازى در راه آن پيشواى حق و عدالت اعلام داشتند.

حضرت از آنجا كوچ كرد و راه خود را بسمت عذيب و قادسيه به پيش برد و از قصر بنى مقاتل گذشت كه در اين حال فرمان ابن زياد به حر رسيد كه بر حسين سخت گير

برخورد امام (ع) با حر بن يزيد رياحى

كتاب: فرهنگ عاشورا، ص 144

شهيد والا قدر عاشورا.حر از خاندانهاى معروف عراق و از رؤساى كوفيان بود.به درخواست ابن زياد، براى مبارزه با حسين «ع» فراخوانده شد و به سركردگى هزار سوار برگزيده گشت .گفته‏اند وقتى از دار الأماره كوفه، با مأموريت بستن راه بر امام حسين «ع» بيرون آمد، ندايى شنيد كه: اى حر! مژده باد تو را بهشت... ⁽¹⁾ در منزل «قصر بنى مقاتل» يا «شراف» ، راه را بر امام بست و مانع از حركت آن حضرت به سوى كوفه شد.كاروان حسينى را همراهى كرد تا به كربلا رسيدند و امام در آنجا فرود آمد .حر وقتى فهميد كار جنگ با حسين بن على «ع» جدى است، صبح عاشورا به بهانه آب دادن اسب خويش، از اردوگاه عمر سعد جدا شد و به كاروان حسين «ع» و جبهه حق پيوست.توبه كنان كنار خيمه‏هاى امام آمد و اظهار پشيمانى كرد، سپس اذن ميدان طلبيد.اين انتخاب شگفت و برگزيدن راه بهشت بر دوزخ، از حر، چهره‏اى دوست داشتنى و قهرمان ساخت.حر با اذن امام به ميدان رفت و در خطابه‏اى مؤثر، سپاه كوفه را به خاطر جنگيدن با حسين «ع» توبيخ كرد.چيزى نمانده بود كه سخنان او، گروهى از سربازان عمر سعد را تحت تأثير قرار داده از جنگ با سيد الشهدا منصرف سازد، كه سپاه عمر سعد، او را هدف تيرها قرار داد.نزد امام بازگشت و پس از لحظاتى دوباره به ميدان رفت و با رجز خوانى، به مبارزه پرداخت و پس از نبردى دليرانه به شهادت رسيد.رجز او چنين بود:

انى انا الحر و مأوى الضيف

اضرب فى اعناقكم بالسيف

عن خير من حل بأرض الخيف

اضربكم و لا أرى من حيف ⁽²⁾

كه حاكى از شجاعت او در شمشير زنى در دفاع از سيد الشهدا و حق دانستن اين راه بود.حسين بن على «ع» بر بالين حر حضور يافت و خطاب به آن شهيد، فرمود: تو همانگونه كه مادرت نامت را «حر» گذاشته است، حر و آزاده‏اى، آزاد در دنيا و سعادتمند در آخرت! «انت الحر كما سمتك أمك، و انت الحر فى الدنيا و انت الحر فى الآخرة» و دست بر چهره‏اش كشيد. ⁽³⁾ امام حسين «ع» با دستمالى سر حر را بست.پس از عاشورا بنى تميم او را در فاصله يك ميلى از امام حسين «ع» دفن كردند، همانجا كه قبر كنونى اوست، بيرون كربلا در جايى كه در قديم به آن «نواويس» مى‏گفته‏اند. ⁽⁴⁾ نقل است شاه اسماعيل صفوى قبر حر را گشود و پيكرش را سالم يافت، چون خواست پارچه‏اى را كه بر سرش بسته بود باز كند، خون جارى شد و دوباره آن را بستند، آنگاه بر قبرش قبه‏اى ساختند. ⁽⁵⁾

سرگذشتهاى مربوط به حر و نقش او در حادثه كربلا، از نخستين بر خوردش با كاروان سيد الشهدا، سپس توبه‏اش و پيوستن به جبهه حق و شهادت در ركاب سالار شهيدان، در همه مقتلها و كتابهاى تاريخ عاشورا نگاشته شده است و توبه او شاخص‏ترين بخش نورانى زندگى اوست.

پى‏نوشت‏ها:

1 ـ قاموس الرجال، ج 3، ص 103، امالى صدوق، ص .131

2 ـ بحار الأنوار، ج 45، ص .14

3 ـ همان.

4 ـ الحسين فى طريقه الى الشهادة، ص .97

5 ـ سفينة البحار، ج 1، ص 242 به نقل از انوار نعمانيه، سيد نعمت الله جزايرى

ترک مناسک حج در حالت احرام و تبدیل آن به عمره و مسئله حج امام

حسین (ع)

پرسش: پشت کردن به مناسک حج در صورتی که احرام بسته شده باشد، چه حکمی دارد؟و آیا حج واجب را می¬¬توان تبدیل به حج عمره نمود؟ آیا امام حسین (ع) چنین نمود؟ منبع پاسخ: پایگاه حوزه پاسخ:

کسی که محرم به احرام حج یا عمره شده 24 چیز بر او حرام می شود و تا زمانی که اعمال مخصوص حج یا عمره را انجام ندهد آن 24 چیز بر او حلال نخواهد شد و در حال احرام است. البته این مسئله دارای جزئیات زیادی است که باید به کتاب­های مناسک مراجعه شود و در مورد سؤال دوم نیز محرم به احرام حج فقط با اعمال حج از احرام بیرون می آید نه با اعمال عمره، مگر در مواردی که موانع خارجی مثل دشمن (مصدود) و یا موانع داخلی مثل مریضی(محصور) مانع از انجام اعمال مناسک گردد، که هر کدام دارای احکام خاصی است و نحوه تحلیل در هر کدام، در کتابهای مناسک آمده است. اما در مورد حج امام حسین علیه السلام نظریه صحیح این است که امام علیه السلام در آن سالی که از مکه عازم کربلا شدند اصلا برای حج احرام نبستند و هیچ دلیل معتبری نداریم که امام برای حج محرم شده باشند و از نظر عادی هم بعید است چون امام علیه السلام در روز هشتم (یعنی روزی که حاجیان از مکه برای حج محرم می شوند و عازم منی و عرفات می شوند) از مکه خارج شدند و بعید است که امام (ع) در همان روز با اینکه عزم خروج از مکه داشته­اند برای حج نیز محرم گردند. و اینکه شیخ مفید می­گوید امام حج خودش را عمره قرار داده شاید معنایش این باشد که امام عوض اینکه حج انجام بدهند و برای حج محرم گردند عمره مفرده انجام داده­اند، نه اینکه محرم به احرام حج شده و بعد آن را تبدیل به عمره نمودند. چون کسی که محرم به احرام حج شده نمی­تواند اعمال حج را انجام ندهد مگر اینکه دشمن یا مریضی مانع از انجام اعمال گردد، که در این صورت با قربانی و سر تراشیدن از احرام بیرون می­رود نه با اعمال عمره مفرده ، و در هیچ روایتی ندارد که امام قربانی یا سر تراشیده باشند. البته دربعضی روایات آمده که امام احرام عمره تمتع بسته و بعد آنرا عمره مفرده قرار داده­اند در این صورت مشکلی ندارد.